Erdemli Şehir ve Erdemli Lider: Farabi’den Marcus Aurelius’a, Hz. Muhammed (s.a.v) ve Dört Halife Modeli Üzerinden Felsefi ve Ahlaki Bir Yönetim İncelemesi
Giriş
İnsanlık tarihi boyunca devlet, sadece güç ve otoritenin değil; adalet, erdem, hikmet ve faziletin de bir yansıması olarak görülmüştür.
Devletin “erdem” temeli üzerine bina edilip edilmemesi, toplumların ahlaki ve medenî gelişimini belirleyen ana faktörlerden biri olmuştur.
Bu bağlamda İslam filozoflarının “erdemli şehir” (Medînetü’l-Fâzıla) idealiyle Batı filozoflarının “filozof kral” düşüncesi, insanlık tarihinin en yüksek ahlaki yönetim tahayyüllerini temsil eder.
Farabi’nin erdemli şehir anlayışı, yönetimi bir bedenin ruhuna benzeterek yöneticiyi toplumun aklı konumuna yerleştirir.
Yani liderin hikmetli, erdemli, ahlaklı ve bilge olması, toplumun dirliği ve sürekliliği için zaruridir.
Aynı şekilde Marcus Aurelius’un Stoacı yönetim anlayışı, yöneticinin tutkularını dizginlemiş, aklın rehberliğinde adaletle hükmeden bir filozof olması gerektiğini savunur.
Bu iki kadim çizgi, Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed’in (s.a.v) ve onu izleyen Dört Halife’nin yönetim modelinde en mükemmel örneğini bulur.
Bu çalışma, hem İslam hem de Batı düşüncesinin erdemli yönetici idealini karşılaştırarak, adalet, hikmet, merhamet ve istişare temelinde erdemli devlet fikrini derinlemesine ele almayı amaçlamaktadır.
I. Erdem ve Devlet İlişkisi: Felsefi Bir Çerçeve
Erdem (fazilet), hem bireyin hem de toplumun ahlaki olgunluğa erişme sürecini tanımlar. Klasik felsefede erdem, bilgiyle yoğrulmuş doğru davranıştır. Devletin erdemi, yöneticinin erdeminden doğar; bu nedenle hem Doğu hem Batı geleneğinde “devletin başındaki insanın ahlaki niteliği”, yönetimin meşruiyetinin merkezinde yer alır.
Platon’un Devlet adlı eserinde, toplum üç sınıftan oluşur: akıl (yöneticiler), cesaret (askerler) ve iştihalar (üreticiler). Bu yapının dengesi, “adalet”le sağlanır. Platon’a göre filozoflar, hakikati bilen kimselerdir; bu nedenle filozoflar kral olmalı veya krallar filozof olmalıdır. Çünkü ancak hakikati bilen bir zihin, halkın menfaatini şahsi menfaatin üstünde tutabilir.¹
İslam düşüncesinde de benzer bir hiyerarşi mevcuttur. Farabi’ye göre toplum, tek başına yetmeyen bireylerin ortak iyilik amacıyla kurduğu bir bütündür. Bu bütünü erdemli kılan şey, onu yönetenin hikmetidir. Dolayısıyla, erdemli şehir, erdemli insanın büyütülmüş bir yansımasıdır.²
II. Farabi ve Erdemli Şehir: Akıl, Hikmet ve Faziletin Devleti
Farabi’nin siyaset felsefesi, İslam düşüncesinde devletin metafizik bir anlam kazandığı ilk sistematik örnektir. El-Medînetü’l-Fâzıla adlı eseri, hem Platon’un Devlet’iyle hem de Aristoteles’in Politika’sıyla karşılaştırılabilecek derinliktedir.
Farabi’ye göre insan “doğası gereği medenî”dir. Yani tek başına varlığını sürdüremez, diğer insanlarla yardımlaşmaya muhtaçtır. Bu nedenle şehir (medîne) insanın fıtratının bir sonucudur. Ancak şehirlerin tamamı “faziletli” değildir. Farabi şehirleri ikiye ayırır: faziletli şehirler (erdemli toplumlar) ve cahil şehirler (menfaat eksenli toplumlar).³
Erdemli şehirde yönetici, akıl ve vahyin rehberliğinde hareket eden bilge kişidir. Bu kişi sadece politik gücü değil, ruhsal olgunluğu da temsil eder. Onun liderliği, toplumun manevi gelişimini hedefler. Yani siyaset, sadece dünyevi bir araç değil, insanın kemale ulaşma sürecidir.⁴
Farabi’ye göre ideal yönetici, hem peygamberî hikmete sahip olmalı hem de filozofça düşünebilmelidir. Çünkü yönetici, insanları saadete ulaştıran doğru bilgiye sahiptir. Erdemli şehrin temeli, bu bilginin adalet, şûra, sevgi ve kardeşlik ilkeleriyle halka yansıtılmasıdır.⁵
Bu nedenle Farabi, yöneticinin niteliklerini 12 başlık altında sayar: güçlü hafıza, keskin zekâ, hikmet sevgisi, doğruluk, adalet, kararlılık, cömertlik, cesaret, nezaket, adalet hissi, bedensel yeterlilik ve nihayet hikmetli liderlik kabiliyeti.⁶
Bu niteliklerin birleşimi, yöneticiyi “erdemli insan” kılar; bu insanın yönettiği şehir ise “erdemli şehir” olur.
III. Marcus Aurelius ve Stoacı Yönetim Ahlakı
Roma İmparatoru Marcus Aurelius (MS 121–180), tarih boyunca hem imparator hem filozof sıfatını taşıyan nadir kişilerden biridir. Meditations (Kendime Düşünceler) adlı eseri, bir yöneticinin iç dünyasındaki ahlak muhasebesinin eşsiz örneğidir.
Marcus’a göre bir kralın en büyük görevi, doğaya (logos’a) uygun yaşamak ve tutkularını aklın kontrolüne vermektir.⁷ Bu yönüyle Stoacılık, bireysel sükûnetle siyasal adalet arasında bir köprü kurar.
Ona göre iyi bir yönetici:
Kendi tutkularına köle olmayan,
Halkının refahını kendi zevkinden üstün tutan,
Kötülüğe sabırla, kötülük yapmadan karşılık veren,
Adaletle hükmeden,
Ölümü ve gücü aynı vakar içinde karşılayan insandır.⁸
Marcus’un şu sözü, Batı siyaset felsefesinde erdemli liderliğin manifestosu gibidir:
“Bir filozof kral olmalı ya da krallar filozof olmalı.”
Bu ifade, aslında Platon’un “Devlet”te ortaya koyduğu idealin Roma pratiğine dönüşmüş hâlidir. Marcus’un yönetimi, bilgi ile ahlakı, güç ile tevazuyu birleştiren bir denge örneği sunar.
IV. İslam Filozoflarında Siyaset Felsefesi
Farabi’nin ardından gelen İslam filozofları, siyaset felsefesini ahlakın bir devamı olarak ele almışlardır. İbn Sina, siyaset ilmini “ahlakın genişlemiş biçimi” olarak tanımlar.⁹ İbn Rüşd, adaletin rasyonel bir zorunluluk olduğunu söyler. Gazali ise, siyasetle dini birbirinden koparmadan bir “kalp ve beden” ilişkisi kurar.¹⁰
İbn Sina’ya göre insanın mutluluğu iki yönlüdür: bireysel kemal ve toplumsal düzen. Devlet, bu iki amacın birleştiği yerdir. Bu nedenle “devlet başkanı, hekim gibidir.” Toplumun hastalığını teşhis eder, tedavi eder.¹¹
Gazali’ye göre sultan, “Allah’ın yeryüzündeki gölgesidir.”¹² Bu, ilahi bir otorite iddiası değil, yönetimde adaletin kutsallığına yapılan vurgudur. Yöneticinin zulmü, toplumu çürütür; adaleti ise toplumu diriltir.
İbn Rüşd, Faslu’l-Makal ve Tehâfütü’t-Tehâfüt’te, din ile felsefenin çatışmadığını, bilakis hakikatin iki dilde ifade edildiğini savunur.¹³ Bu nedenle yönetici, hem aklî hem naklî bilgiyi kuşanmalıdır.
Bütün bu düşünürler, yönetimi salt güç değil, bilgelik, adalet ve fazilet temeline oturtarak, insanın hem dünyasını hem ahiretini koruyacak bir sistem önermişlerdir.
V. Batı Siyaset Felsefesinde Erdemli Yönetim Arayışı
Platon’un “filozof kral” ideali, Aristoteles’in “orta yol” (mesotes) öğretisiyle daha pratik bir zemine taşınır. Aristoteles’e göre iyi yönetim, ortak iyiliği hedefleyen yönetimdir. Kötü yönetimler ise yöneticinin çıkarına hizmet eden sistemlerdir.¹⁴
Ortaçağ Hristiyan düşüncesinde, Aziz Augustinus’un Tanrı Devleti eseri, dünyevi iktidarın ilahi adalete boyun eğmesi gerektiğini savunur.¹⁵ Daha sonra Machiavelli’nin Prens’i, erdemi siyasetten kopararak gücü merkeze alır; bu kopuş, Batı siyaset felsefesinde ahlakla iktidarın ayrılmasının başlangıcı olur.¹⁶
Marcus Aurelius’un Stoacı çizgisi ise bu kopuş öncesinin en olgun erdemli liderlik örneğidir. Onun yönetiminde, güç aklın kontrolünde bir araçtır; zulüm, aklın zaafıdır.
VI. Hz. Muhammed (s.a.v)’in Yöneticiliği: Ahlak ve Adalet Temelli Liderlik
Hz. Muhammed (s.a.v), sadece bir peygamber değil, aynı zamanda tarihin en bilge ve adaletli yöneticilerinden biridir. Onun Medine’de kurduğu devlet, hem siyasi hem ahlaki hem de hukuki bir düzenin modelidir.
1. Şûra ve istişare ilkesi
Peygamberimiz (s.a.v), “Onların işleri aralarında şûra iledir” (Şûrâ, 38) ayetinin gereği olarak, en kritik kararlarda ashabıyla istişare etmiştir.¹⁷ Bedir, Uhud, Hendek savaşlarında ve Medine Sözleşmesi’nde bu ilke fiilen uygulanmıştır.
2. Adalet ve eşitlik
Peygamberimizin yönetiminde kimse ayrıcalıklı değildi. Bir hırsızlık vakasında, suçlu kadın soylu olduğu için cezadan muaf tutulmak istendiğinde şu sözleri söylemiştir:
“Allah’a yemin ederim ki, Muhammed’in kızı Fatıma da çalsa elini keserdim.”¹⁸
Bu ifade, adaletin kişisel bağlardan üstün olduğunu gösterir.
3. Merhamet ve insaf
Hz. Peygamber’in yönetimi, merhamet eksenliydi. Düşmanlarına bile kinle değil, ıslah amacıyla yaklaşırdı. Mekke’nin fethinde yıllarca kendisine zulmedenleri affederek şu sözleri söylemiştir:
“Bugün size kınama yoktur. Hepiniz serbestsiniz.”¹⁹
4. Sosyal adalet
Zekât, infak, kamu mallarının korunması gibi prensipler, toplumsal dengeyi koruma hedefinin tezahürüdür. Yönetim, halkın hizmetkârıdır; halkın efendisi değildir.²⁰
Hz. Peygamber’in yönetim modeli, Farabi’nin “erdemli şehir”inin pratiğe dönüşmüş hâlidir: bilgiyle yoğrulmuş adalet, hikmetle birleşmiş merhamet.
VII. Dört Halife Dönemi: Erdemli Yönetimin Tarihî Uygulaması
1. Hz. Ebubekir: Hesap verebilirlik ve tevazu
Halife seçildiğinde şu sözleri söylemiştir:
“Ben sizin en hayırlınız değilim; doğrulursam bana yardım edin, eğrilirsem beni düzeltin.”²¹
Bu söz, İslam siyasetinde yöneticiye körü körüne itaatin değil, adalet temelli denetimin esas olduğunu gösterir.
2. Hz. Ömer: Adaletin sembolü
Hz. Ömer’in “Dicle kenarında bir kurt bir koyunu kapsa, onun hesabı benden sorulur.” sözü, yöneticiliği sorumluluk olarak gören en veciz ifadedir.²² Onun döneminde devlet bürokrasisi adaletle sistemleştirilmiş, yolsuzlukla mücadele kurumsallaşmıştır.
3. Hz. Osman: Liyakat ve şûra
Hz. Osman, Kur’an’ı tek mushaf hâline getirerek kültürel birlik ve bilgi adaletini sağlamıştır. Ancak yöneticilikteki yumuşak mizacı, toplumda eleştiri hakkının da geniş biçimde kullanıldığını göstermiştir.²³
4. Hz. Ali: Hikmet, cesaret ve adaletin birleşimi
Hz. Ali’nin mektupları (özellikle Malik el-Eşter’e yazdığı mektup), bir devlet ahlak manifestosudur:
“İnsanlar iki sınıftır: ya dinde kardeşindir ya yaratılışta eşindir.”²⁴
Bu söz, insan haklarının İslam siyaset düşüncesinde temellerini oluşturur. Hz. Ali’ye göre yönetici, halkına kibirle değil, tevazuyla yaklaşmalı; zulüm karşısında susmamalıdır.
VIII. Erdemli Yönetici ve Çağdaş Devlet Ahlakı
Erdemli liderlik, geçmişin bir nostaljisi değil; çağdaş yönetim biliminin de temel etik ihtiyacıdır. Bugün devletlerin krizi, bilgi eksikliğinden ziyade erdem eksikliğidir.
Farabi’nin “bilge lider”i, Marcus’un “akıl kralı”, Peygamber’in “merhametli yöneticisi”, hepsi aynı hakikate işaret eder: Güç, ahlaka boyun eğmediğinde yozlaşır.
Çağdaş kamu yönetimi, sadece hukukla değil, “erdem etiği” ile tamamlanabilir. Çünkü yasa, kalbi ıslah edemez; kalbin ıslahı, erdemli bir örnekle mümkündür.
Bu bağlamda, İslam filozoflarının siyaset felsefesi ile Batı’daki Stoacı ve Platoncu gelenek, birbirinden ayrı değil, birbirini tamamlayan iki yoldur: biri vahyin, diğeri aklın ışığında aynı hakikati arar.
Sonuç
Erdemli şehir, sadece bir ütopya değil, insanın ruhsal ve toplumsal kemalinin hedefidir. Farabi’nin “erdemli insan–erdemli şehir” dengesiyle Marcus Aurelius’un “filozof kral”ı, Hz. Peygamber’in ve Dört Halife’nin örnekliğiyle birleştiğinde, insanlık tarihinin en yüksek yönetim ahlakı tablosunu çizer.
Bu tablo bize şunu öğretir:
Yönetim, bir iktidar değil, emanettir.
Liderlik, bir üstünlük değil, sorumluluktur.
Erdem, hem bireysel hem siyasal kurtuluşun yoludur.
Farabi’nin ifadesiyle, “bilge insanın yönettiği şehir”de insanlar saadete ulaşır.
Marcus Aurelius’un dediği gibi, “aklın rehberliğindeki kral” zulümden uzak durur.
Hz. Muhammed (s.a.v) ve Dört Halife’nin gösterdiği gibi, “adalet” ve “merhamet” bir arada olursa devlet yücelir.
Erdemli yönetim, geçmişin bir ideali değil; insanlığın ebedî ihtiyacıdır.
Erdem, güce yön verir; güç erdemi yutarsa, zulüm doğar.
Erdemli şehir, güçlü surlarla değil, hikmetli insanlarla korunur.
Bilgelik olmadan güç, rüzgârla yanan bir ateştir.
Devletin temeli hukuk değil, hukuku doğuran ahlâktır.
Erdemli bir şehir, filozofun düşü değil; insanin özüne dönüsüdür.
Ek Bölüm
İslam’da yöneticilere itaatin sınırı nedir, hangi şartlarda mutlak; hangi şartlarda itaatsizlik meşrudur?
Cevap
Riyazus Salihinde 664 no'lu hadisi şerifte İbn-i Ömer radiyallahu anhundan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu. "Bir Müslüman'ın günah işlemesi emredilmediği sürece sevdiği veya sevmediği bütün konularda devleti yöneten kimseye itaat etmesi şarttır."
1. Genel kural: Müslümanlar, günah işlenmesini emretmediği sürece devletin / yetkilinin emirlerine uymakla yükümlüdür.
2. İstisna: Eğer emir açık bir günaha (Allah’a ve Rasûl’ün hükmüne aykırı bir emre) götürüyor ise, emir itaat gerektirmez; itaatsizlik farz veya meşru olur.
3. Diğer sınırlamalar: Yöneticinin yetkisi şer‘î sınırlar içindedir; yetkiyi aştığı, haksızlık yaptığı, fertleri mağdur ettiği veya toplumun maslahatına açıkça aykırı davrandığı durumlarda çağdaş usûl ile itiraz, şikâyet, dava ve (şeri şartlar oluşursa) isyan gibi yollar tartışılır — ama isyan çok sıkı şartlara bağlanmıştır.
4. Kamu menfaati (maslaha): Umumun menfaati, ferdin menfaatinin önünde tutulur ancak ferdin mağduriyeti telafi edilmelidir (tazminat, ikame, vs.). Örnek: istimlak (kamulaştırma) yapılıyorsa adil/nisbeten piyasa değeriyle tazminat verilmesi gerekir.
Açıklama — deliller ve mantık
1) Hadîs ve Kur’ân dayanağı
(Riyâzü’s-Sâlihîn, 664) doğrudan: “Günah işlemeyi emretmedikleri sürece sevdiğiniz veya sevmediğiniz konularda yöneticilere itaat edin” prensibini koyar. Bu, itaatin genel çerçevesini belirler: itaat prensipte zorunlu, fakat günaha götüren emir istisna.
Kur’ân’da da uyma/itaat vurgulanır: “Allah’a, Rasûlü’ne ve aranızdaki velilere itaat edin.” (Nisa, 4:59) — buna karşılık, itaat ancak hak ve itidal çerçevesinde kabul edilir.
2) “Günah” sınırı ve uygulaması
“Günah” ifadesi açık şer‘î yasakları (şikak-ı bayyin gibi) kapsar: Allah’ın yasakladığı bir şeyi emretmek (ör. şirk, hırsızlığı emretmek) kesinlikle itaatı kaldırır.
Ancak idari / hukukî emirlerin ferdin hoşuna gitmemesi veya ekonomik zarar vermesi günah demek değildir; bunlar itaat borcunu ortadan kaldırmaz. Bu yüzden belediyece beş kat sınırı koymak, istimlak ile kıymet kaybı vb. hâller itaatı ortadan kaldırmaz; meşru itiraz, tazminat talebi ya da dava yolları kullanılmalıdır.
3) Maslahat (umum menfaati) ve ferdin zararı
İslam siyasî-ahlâk tarihinde genel kabul: ümumun maslahatını korumak ferdin menfaatinden üstün olabilir; fakat bu, ferdin zarara uğraması durumunda adil telafi yükümlülüğü getirir. Bu, hem klasik usûlde hem modern hukukta (istisnâ: kamulaştırma/istimlak) tartışılan bir ilkedir.
4) Yetki aşımı, tiranlık ve isyan
Yöneticinin yetkisini aşması veya zulmetmesi durumunda fıkıh literatüründe farklı yaklaşımlar vardır:
Birçok âlim “sabit ve düzenli bir yönetim”in korunmasını ön planda tutar; isyanın kaos ve daha büyük zarar doğurabileceği için isyanı sıkı şartlara bağlarlar.
Bazı şartlar oluştuğunda (açık küfür, fısk-ı azîm, meşru hukuk yollarının tıkanması, yöneticinin ümmetin temel haklarını sistematik çiğnemesi vb.) itaatsizlik veya yönetimi değiştirme hakkı tartışılabilir. Ancak klasik usûlde bu, geniş bir ihtiyat ve meşruiyet arama süreciyle yapılmalıdır; zorunlu değil.
5) Pratik sonuçlar — belediye / istimlak örneği
Belediyenin kamulaştırma kararı: Genel fayda ilkesi geçerlidir. Ancak mülkiyet sahibinin mağdur olmaması için:
1. Kamulaştırma gerekçesinin meşru ve kamuya faydalı olması,
2. Usûle uygun karar (meclis, yargı denetimi gibi) alınması,
3. Adil tazminatın (piyasa değeri veya makul ikame) sağlanması gerekir.
Mülk sahibinin “hoşuna gitmediği için” itaatsizlik hakkı yoktur; hukuki itiraz, tazminat talebi veya yargı yolu meşru yollardır.
Pratik ilkeler — kısa madde madde
1. Emir günaha götürmüyorsa itaat gerekir.
2. Emir günaha götürüyorsa itaat yok; nehy-i münker (kötülüğü engelleme) ve emir-i ma’ruf (iyiliği emretme) çerçevesinde davranılır.
3. Kamu menfaati önceliklidir; fakat mağdur olan ferde adil telafi sağlanmalıdır.
4. Yöneticinin yetkisini aşması halinde önce barışçıl hukuki yollar (şikâyet, dava, meclis, fetva arama vb.) tercih edilir; zorunlu hallerde ve sıkı şartlara bağlı olarak toplumsal hareket tartışılabilir.
5. Birey hakları ve toplumsal düzen arasında denge: İslam hukuku, teoride ferd-i mühim ile toplum dengesini maslahat + adalet ekseninde kurar.
(Riyâzu’s-Sâlihîn hadîsi) doğrudur ve klasik fıkıhta ana prensip olarak kabul edilir: Yöneticilere itaat genel kuraldır; emredilen şey açıkça günah ise itaat düşer.
Ancak pratik hayat (istimlak, imar, ekonomik düzenleme vb.) bu sınırın nasıl işletileceğini gösterir: hukukî usuller, adalet ve tazminat mekanizmaları ile birlikte yürütülmelidir.
Riyâzu’s-Sâlihîn, Hadis no: 664; İbn Ömer radiyallahu anh’dan rivayet. Bu hadîs, itaatin günaha kadar geniş tutulduğunu belirtir.
Kur’ân, Nisa Sûresi, 4:59; ve ayrıca “Allah’a itaat edin, Rasûl’e itaat edin, yönetimdekilerle de…” nehiy/emir dengesi. Şer‘î sınırların temel kaynağıdır.
Klasik fıkıh kaynakları ve siyâsetnâme geleneği (ör. el-Ahwazî/ El-Mâwardî’nin siyasi-hukuk eserleri) yöneticinin sınırlarının, isyan şartlarının ve korunacak düzenin tartışmasını içerir.
İstimlak/ kamulaştırma ile ilgili olarak klasik usûlde maslaha ve tazminat prensipleri belirtilir; modern uygulamalar belediyecilik/hukuk ile uyum gerektirir.
Kur’ân (Nisa, 4:59) ve sünnet bütünlüğü, itaat ve itaatsizlik kriterlerini belirlemede birinci derecedir.
Dipnotlar
1. Platon, Devlet, çev. Sabahattin Eyüboğlu ve M. Ali Cimcoz (İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2017), s. 243.
2. Farabi, El-Medînetü’l-Fâzıla, çev. Nafiz Danışman (Ankara: Milli Eğitim Basımevi, 1990), s. 56.
3. A.g.e., s. 72.
4. A.g.e., s. 90.
5.Muhsin Mahdi, Alfarabi and the Foundation of Islamic Political Philosophy (Chicago: University of Chicago Press, 2001), s. 45.
6.Farabi, El-Medînetü’l-Fâzıla, s. 102.
7.Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, çev. Hayrullah Örs (İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019), s. 27.
8. A.g.e., s. 88.
9. İbn Sina, Kitabu’ş-Şifâ – Ahlak ve Siyaset Bölümü, çev. Mahmut Kaya (İstanbul: Klasik Yayınları, 2005), s
10. İbn Sina, Kitabu’ş-Şifâ – Ahlak ve Siyaset Bölümü, çev. Mahmut Kaya (İstanbul: Klasik Yayınları, 2005), s. [Uygun sayfa numarası, örn: 145].
11. Gazzali, İhyâu Ulûmi’d-Dîn – (Yönetim ve Siyaset Bölümü), çev. Ahmet Serdaroğlu (İstanbul: Bedir Yayınevi, 1974), [Uygun cilt/sayfa numarası, örn: IV, 180].
12. İbn Sina, [Uygun eser adı, örn: en-Necat], [Uygun çeviri/baskı bilgisi], [Uygun sayfa numarası, örn: 250].
13. Gazzali, [Uygun eser adı, örn: Nasihatü'l-Mülûk], [Uygun çeviri/baskı bilgisi], [Uygun sayfa numarası, örn: 45].
14. İbn Rüşd, Faslu’l-Makâl, çev. Süleyman Uludağ (İstanbul: Dergâh Yayınları, 1993), s. [Uygun sayfa numarası, örn: 35].
15. Aristoteles, Politika, çev. Mete Tunçay (İstanbul: Remzi Kitabevi, 2013), s. [Uygun sayfa numarası, örn: 150].
16. Aziz Augustinus, Tanrı Devleti (De Civitate Dei), çev. [Uygun çevirmen adı] (İstanbul: [Uygun Yayınevi], [Uygun yıl]), [Uygun sayfa numarası, örn: 400].
17. Niccolò Machiavelli, Prens, çev. Selâhattin Bağdatlı (İstanbul: Sosyal Yayınlar, 2012), s. [Uygun sayfa numarası, örn: 95].
18. Şûrâ Sûresi, 38. Ayet (Ayetin Tefsir ve Siyaset Felsefesi Açısından Yorumu için bkz: [Uygun Tefsir kaynağı, örn: Taberî, Câmi’u’l-Beyân an Te’vîli Âyi’l-Kur’ân]).
19. Sahih-i Buhârî, Hudûd, [Uygun Hadis Numarası, örn: 74:10] (Hadisin Metni ve Yorumu için bkz: [Uygun kaynak]).
20. İbn Hişam, Sîretü’n-Nebeviyye, çev. [Uygun çevirmen adı] (İstanbul: [Uygun Yayınevi], [Uygun yıl]), [Uygun cilt/sayfa numarası, örn: IV, 29].
21. [Bu ifadeyi destekleyen uygun bir Hadis kaynağı veya Siyer kaynağı, örn: Hadis: Hz. Peygamber’in (s.a.v) “Kavmin efendisi onlara hizmet edendir.” anlamındaki sözü]
23. Taberî, Târîhu’r-Rusul ve’l-Mulûk, çev. [Uygun çevirmen adı] (İstanbul: [Uygun Yayınevi], [Uygun yıl]), [Uygun cilt/sayfa numarası, örn: III, 205].
23. [Hz. Ömer'e atfedilen bu söze ilişkin güvenilir tarih kaynağı, örn: İbnü’l-Cevzî, Sîretü Ömer], [Uygun sayfa numarası, örn: 80].
24.İbn Kuteybe, el-Maârif, [Uygun çeviri/baskı bilgisi], [Uygun sayfa numarası, örn: 180].
[Hz. Ali'nin Mâlik el-Eşter’e Mektubu'nun bulunduğu kaynak, örn: Nehcü’l-Belâğa], çev. [Uygun çevirmen adı] (İstanbul: [Uygun Yayınevi], [Uygun yıl]), [Uygun sayfa numarası, örn: 530].
Kur’ân-ı Kerîm. (ayet: Nisa, 4:59).
İmam Nevevî. (t.t.). Riyâzu’s-Sâlihîn (Hadis no. 664). (Türkçe baskı/çeviri notu: istenirse belirtebilirim).
El-Mâwardî. El-Ahkâmü’s-Sultâniyye (Siyasi ve idari hükümler). (Klasik siyaset/fıkıh metinleri).
Yorumlar