TAASSUPTAN AKLA, AKILDAN İRFANA: TÜRKİYE’NİN ÖĞRENME KRİZİ VE MANEVİ YENİDEN DOĞUŞ
Giriş: Cehaletin Yeni Yüzü ve Öğrenmeyi Kaybeden Zihin
Alvin Toffler, 21. yüzyılın cahillerinin “okuma yazma bilmeyenler değil, öğrenmeyen, öğrendiği yanlışlardan vazgeçmeyen ve yeniden öğrenmeyenler” olacağını söylerken, aslında modern insanın zihinsel durağanlığını teşhis etmişti.¹
Türkiye bu bilişsel kriz tanımının canlı bir laboratuvarıdır.
Toplumun her katmanında ideolojik at gözlükleri, mezhepsel körlükler, parti aidiyetleri ve cemaat-cemiyet taassupları; aklın yerine aidiyeti, sorgulamanın yerine bağlılığı koymuştur.
Hasan Âli Yücel’in “Cemiyetin taassubu, cemaatin taassubundan daha gericidir” sözü, bu tablonun tarihsel özeti gibidir.²
Çünkü artık körleşme yalnız dinî cemaatlerde değil, seküler çevrelerde de aynı ölçüde yaygındır.
Yücel’in “geriliğin yalnız medreseden yetişenlerde değil, Batı’da okuyanlarda da bulunduğu” tespiti, Türkiye aydınlarının günümüzdeki ideolojik körlüğünü yıllar öncesinden haber vermiştir.³
Bu bağlamda mesele yalnız dinci ya da laik yobazlık değil; zihinsel öğrenme refleksinin tüm katmanlarda çökmesidir.
Toffler’in “learn–unlearn–relearn” üçlemesi, Türk toplumunun tarihsel serüveninde bir türlü tamamlanamayan bilişsel döngünün özüdür.
I. Taassubun Anatomisi: Akıl, Vicdan ve Ruhun Çöküşü
Taassub “kendi inandıkları dışında başka bir gerçeğin bulunabileceğine inanmayan dar zekâların boğulduğu bataklık” olarak tanımlanır.
Bu tanım, yalnız dinî bağnazlara değil, ideolojik dogmatizme teslim olmuş modern seçmen kitlelerine de uyar.
Bugün Türkiye’de hem “seküler akıl” hem “dindar duygu”, kendi içine kapanmış küçük hakikat adacıklarında birbirine bağırmaktadır.
Ortada “akıl ve basiret yolu”ndan söz eden bir Hz. Muhammed bilinci kalmamıştır.
Hilmi Ziya Ülken ise bu çöküşün tarihsel köklerini gösterir: “Taassubu ancak irfan ve aşk yıkar.”⁵
Ona göre İslam dünyasının parlak çağlarını karartan şey, iman gücünün düşünceye tahakkümü olmuştur.
Bu “iman kuvvetinin daraltıcı” etkisi, Osmanlı sonrası dönemde modernleşme ile dinsel muhafazakârlığın da aynı hataya düşmesine yol açmıştır.
Bugün de aynı zihinsel körlük sürmektedir: biri dogmayı “iman” adına, diğeri “bilim” adına kutsallaştırmakta, her ikisi de aklı putlaştırarak düşünceyi öldürmektedir.
Ülken’in “imanın şiddeti genişliğini kaybettiğinde monoidéisme (tek fikirciliğe) dönüşür” tespiti, bugünün Türkiye’sinde kutuplaşmanın felsefi izahıdır.⁶
Dinî dogmaların siyasallaşmasıyla, seküler ideolojilerin devletle özdeşleşmesi arasında fark kalmamıştır.
Sonuç, düşüncenin değil sloganın hâkim olduğu bir kamusal alan olmuştur.
II. Siyasi Taassup ve Prebandalizm: Lautréamont’un Kehaneti
Türkiye’de siyasetin temel işlevi, kamu hizmeti üretmek yerine belirli gruplara kaynak aktarmaya evrilmiştir.
Comte de Lautréamont’un şu cümlesi, bugünün Türkiye’sine ayna tutar: “Yeterince hırsızlık yaparsan, çaldığın paralarla seni aziz ilan edecek bir kitle satın alabilirsin.”⁷
Bu, hem iktidarın rant mekanizmalarını hem de muhalefetin etik çöküşünü açıklayan evrensel bir ilkedir.
Ana muhalefetin içindeki prebandalizm ve nepotizm örnekleri, siyasal etik zafiyetin göstergeleridir.
Halk nezdinde “ahlakî üstünlük” iddiası taşıyan yapıların kendi içinde aynı yozlaşmayı yeniden üretmesi, siyasal alanın tamamında güven erozyonuna yol açmaktadır.
Politikacılar, devletin ve toplumun temel işlevlerini yerine getirmekten çok, reklam ve PR üzerinden popülarite yaratmayı öncelikli hale getirmiştir.
Bu durum, sadece iktidarın hatalarından beslenen muhalefet stratejilerini üretirken, halkın eleştirel bilinçlenmesini engelleyen bir döngü yaratmaktadır.
Ata mirası partiye veya ideolojik sığınağa sığınan seçmen, eleştirel düşünce eksikliğinin ve Unlearn kaybının en belirgin göstergesidir.
Temel belediye hizmetlerini alamayan bireyler, ideolojik bağlılıkları nedeniyle aynı partiyi tekrar seçerek bilişsel uyumsuzluğu azaltmakta ve siyasetçiler, kaynaklarını rant ve propaganda için kullanmaya devam etmektedir. Böylece Yerel yönetim krizleri ve irrasyonel seçmen davranışları oluşmaktadır.
Erdoğan karşıtlığı üzerinden yürütülen siyaset, kimi zaman neredeyse devlete karşı bir düşmanlık perspektifi ile iç içe geçmektedir.
Lautréamont’un “kitleyi satın alma” uyarısı, Türkiye’de özellikle ideolojik bağlılık üzerinden işleyen seçmen manipülasyonuna dönüşmüştür.
Partizan kitle, liderinin veya partisinin yolsuzluğunu rasyonalize eder; çünkü “karşı tarafın kötülüğü” her zaman daha büyüktür.
Böylece akıl, vicdan ve adalet duygusu bir kez daha dogmatik çerçevenin içinde boğulur.
Tüm bu nedenlerele Siyasal şeffaflık, Siyasi Partiler ve Finansman Yasası ile sağlanmalı, çıkar çatışmalarını önleyecek politik etik yasaları yürürlüğe girmelidir.
Seçmen rasyonelliği, bağımsız yerel yönetim performans denetim kurulları ve sivil toplum denetimi ile korunmalıdır.
Değerler uzlaşısı, çoğulcu anayasal vatandaşlık anlayışı ile pekiştirilmeli ve dini/national değerler propaganda aracı olmaktan çıkarılmalıdır
III. Başgil’in Uyarısı: Siyasi Taassubun Materyalist Yüzü
Ali Fuad Başgil, siyasî taassubu “hayat ve cemiyet hakkında kendi görüşlerini mutlak hak, başkalarınınkini bâtıl sayan cahilane düşmanlık” olarak tanımlar.⁸
Bu düşmanlık, diyor Başgil, “bugün en çok dine ve maneviyata yönelmiştir.”
Çünkü modern siyasi taassup, koyu materyalisttir; menfaatin dışında hiçbir değeri tanımaz.
Başgil’in bu çözümlemesi, Türkiye’de hem iktidar hem muhalefet cephesinde gözlemlenen güç saplantısını açıklar.
“Efsane yaratma” ihtiyacı —bir “izm” etrafında kitle toplama refleksi— siyaseti ahlak ve hizmetten uzaklaştırmış, “iktidar hırsını kutsayan” yeni bir seküler din yaratmıştır.
Bu efsaneleşme süreci, demokratik rekabeti imha ederek, siyaseti dogmatik bir iman biçimine dönüştürür: “Benim partim yanılmaz, benim liderim hata yapmaz.”
Böylece Başgil’in öngördüğü “efsanevi totalizm”, halkın rasyonel tercihini felce uğratır.
IV. Said Nursî ve İmanın Akıl ile Bağlantısı
Said Nursî, İslâmî düşüncenin en derin psikolojisini verir: “Salabet itikaddan, taassup iltizamdan doğar.”⁹
Bu ayrım, günümüzün din-siyaset ilişkisini anlamada kritik önemdedir.
İtikad, bilinçli bir iman; iltizam ise kör bağlılıktır.
Salabet, yani sebat ve kararlılık, bilgi ve muhakemeden doğar; taassup ise cehaletten.
Nursî’nin “İslamiyet’in şe’ni metanet ve hakka bağlılıktır, cehaletten gelen taassup değildir” cümlesi, dinin rasyonel ve irfanî yüzünü yeniden hatırlatır.
Bu çerçevede dinin siyasallaştırılması, “iltizamın itikada galebe çalması” anlamına gelir.
Dolayısıyla bugün hem dindar kitlelerin hem de seküler kesimlerin dogmatizmi, Nursî’nin tabiriyle “bîtaraf taassubun” ürünüdür.
V. Ferîdüddin Attâr ve Ahlakî Yücelişin Manifestosu
Ferîdüddin Attâr’ın Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer üzerinden verdiği örnek, siyaset-ahlak ilişkisini bir vicdan terazisine koyar. Onların “kum yatağında yatan, su kırbası taşıyan” adalet timsali halleri, bugünün liderlik anlayışıyla kıyaslandığında bir aynadır.¹⁰
Bu, “iktidarın kutsallığına değil, adaletin sorumluluğuna inanmak”tır. Attâr’ın bu öğretisi, bugünkü Türkiye’de hem iktidar hem muhalefet için ahlaki bir mihenk taşıdır.
VI. Cemiyetin Körlüğü: Yücel’den Günümüze Seküler Taassup
Hasan Âli Yücel’in “manevî bilimlerle maddî bilgilerin yüksek bir dimağda birleştiği zaman felsefe doğar” tespiti, Cumhuriyet’in kurucu düşünce yapısının da özüdür.¹¹
Fakat bugün Türkiye, bu sentezi kaybetmiştir.
Ne seküler zihin manevi sezgiye, ne dini zihin bilimsel yönteme yaklaşmaktadır.
Her iki taraf da kendi hakikatine put kesmiştir.
Yücel’in “cemiyet taassubu” kavramı, seküler dogmatizmin eleştirisidir.
Dini cemaatin taassubu bireysel bir körlüktür; fakat cemiyetin taassubu, kurumsal bir felçtir.
Modern Türkiye’de bu felç, üniversitelerden medyaya, siyasetten sanata kadar her alana sinmiştir.
VII. Eğitim, Akıl ve Yeniden Öğrenme: Bir Çıkış Manifestosu
Türkiye’nin krizi, ekonomik veya politik değil, epistemolojiktir.
Toplumun öğrenme refleksi çökmüştür.
Hilmi Ziya Ülken’in dediği gibi, “imanla kuvvetin birleşmesi insan ruhunu darlaştırabilir.”
Bu yüzden yeni bir irfan pedagojisi gerekir. Eğitim, “ezberleyen” değil “sorgulayan” zihinler yetiştirmelidir.
Sistem, bireye hem imanla düşünmeyi hem de akılla inanmayı öğretmelidir.
Bu, ne pozitivist bir kuru akılcılık, ne de dogmatik bir maneviyatçılıktır; bu, Yücel’in işaret ettiği sentezdir: maddi bilgiyle manevi bilginin bağdaştığı yüksek dimağ.
VIII. Sonuç: Yeni Bir Aydınlanma Çağrısı
Hz. Muhammed s.a.v'in “akıl ve basiret yolu”ndan, Said Nursî’nin “hakikatle metanet” anlayışına; Yücel’in “irfanla felsefe” vurgusundan Başgil’in “siyasi ahlak” uyarısına kadar uzanan düşünce çizgisi, Türkiye’nin yeniden doğuş reçetesidir.
Bugün dinin, ideolojinin ve siyasetin elinde boğulan aklı kurtarmak, irfanı yeniden kurmak zorunludur.
Türkiye, “öğrenmeyen, yanlışlarından vazgeçmeyen ve yeniden öğrenmeyen” bir zihin olmaktan çıkmalı; hem Doğu’nun sezgisel hikmetini hem Batı’nın analitik aklını yeniden sentezlemelidir.
Gerçek kurtuluş, partizanlıktan değil; irfandan, aşktan, öğrenme cesaretinden geçer.
Bu nedenle manifesto şudur:
“Taassubu ancak irfan yıkar. Ahlakı yalnız aşk kurtarır. Devleti yalnız akıl yaşatır.”
“Taassup, hakikatin sesini susturmak için insanın kendi vicdanına attığı zincirdir; akıl bu zinciri kırmadıkça, hürriyet sadece bir kelimedir.”
“Bir milletin düşmanı sınırlarının ötesinde değil, düşüncesinin ötesine geçemeyen kafalardadır."
"Taassup, cehaletin örgütlü halidir; fikirden korkan her yapı, kendi zincirini devrim diye taşır.”
“Taassup, aklın hakikat karşısında korkuya yenilmesidir. Korkudan doğan iman, teslimiyet değil; kendi karanlığını kutsallaştırmaktır.”
“Kör inanç ışığı söndürür, akıl yanmadan aydınlanmaz.”
Dipnotlar
Toffler, A. (1970). Future Shock. New York: Bantam Books.
Yücel, H. A. (1940). Felsefe Dersleri. İstanbul: Maarif Basımevi.
Yücel, H. A. (1952). Türkiye’nin Kültür Davası. İstanbul: CHP Yayınları.
Ülken, H. Z. (1951). Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü. İstanbul: İÜ Yayınları.
Ülken, H. Z. (1948). İslam Medeniyeti Tarihi. İstanbul: Maarif Basımevi.
Lautréamont, C. de. (1869). Les Chants de Maldoror. Paris: Gallimard.
Başgil, A. F. (1954). Din ve Laiklik. İstanbul: Kubbealtı Neşriyat.
Nursî, S. (1956). Mektubat. İstanbul: Sözler Yayıncılık.
Attâr, F. (13. yy). Tezkiretü’l Evliya. Tahran: İbn Sina Kitabevi.
Yücel, H. A. (1938). Maarif Davamız. Ankara: Devlet Matbaası.
Yorumlar