Sesli Özet ➡️ https://youtu.be/ya-zfQGzLls?si=qvmxgjrgSElkKIso
Türkiye Cumhuriyeti’nin Kuruluş Dönemi Devlet Aklı: Osmanlı Devlet Aklının Stratejik Devamlılığı — Milli Mücadele’nin Vahdettin ve Elit Kadrolar Projesi Olarak Yeniden İncelenmesi
I. Giriş ve Tez Beyanı
A. Araştırma Problemi, Kapsam ve Alana Katkı
Türk tarih yazımında Millî Mücadele süreci çoğunlukla bir “kurucu kahraman” merkezinde, neredeyse yoktan var edilmiş bir mucize olarak anlatılagelmiştir.
Bu hâkim paradigma, Mustafa Kemal Paşa’nın bireysel dehasını, iradesini ve siyasi kararlılığını mutlak bir kurucu güç olarak tanımlar.
Böylece Osmanlı Devlet aklının kurumsal sürekliliği, elit kadroların planlı hazırlığı ve Padişah Vahdettin’in meşruiyet zemini sağlayan rolü çoğu kez arka plana itilmiştir.
Bu çalışmanın temel sorunsalı, söz konusu “radikal kopuş” anlatısının tarihsel gerçeklikte ne kadar geçerli olduğudur.
Zira arşiv kayıtları, subay atamaları, mühimmat transferleri ve dönemin diplomatik yazışmaları incelendiğinde, 1918–1919 döneminde Osmanlı devlet yapısının stratejik bir “geri çekilme ve yeniden örgütlenme” planı yürüttüğü görülmektedir.
Bu bağlamda, Millî Mücadele ne kişisel bir isyanın ne de devrimci bir kopuşun ürünüydü; bilakis Osmanlı Devlet Aklı’nın bekâ stratejisinin rasyonel bir devamıydı.
Dolayısıyla bu çalışmanın tezi şudur: Millî Mücadele, Osmanlı Devlet Aklı’nın uzun vadeli bekâ stratejisinin zorunlu ve planlı bir sonucudur.
Bu strateji, Sultan Vahdettin’in meşruiyet zemini ve Osmanlı’nın son elit kadrolarının kurumsal kapasitesiyle hayata geçirilmiş; Mustafa Kemal Paşa ise bu stratejinin en yetkili ve risk alan görevlisi olarak seçilmiştir.
Bu yaklaşımla çalışma, Mustafa Kemal’in bireysel dehasını inkâr etmeksizin, olayları “devlet aklının sürekliliği” perspektifinden yeniden okur.
Amaç, ideolojik tarih yazımından uzak, kurumsal ve jeopolitik mantık ekseninde nesnel bir değerlendirme sunmaktır.
B. Metodoloji ve Historiografik Çerçeve
Bu inceleme, karşılaştırmalı kurumsal tarih ve siyasal teoloji yöntemlerini bir araya getirmektedir.
Osmanlı’nın iç stratejileri, yalnızca imparatorluk bağlamında değil, Roma, İngiliz ve Amerikan imparatorluklarının bekâ refleksleriyle kıyaslanarak değerlendirilmiştir.
“Devlet aklı” kavramı, bu sistemlerin her birinde merkezi bir devamlılık mekanizması olarak işler.
Çalışma; Halil İnalcık ve İlber Ortaylı’nın “kurumsal miras” tezlerinden, Murat Bardakçı ve Erhan Afyoncu’nun Vahdettin dönemi arşiv bulgularından, Cemil Koçak’ın resmi tarih eleştirilerinden, Deniz Ülke Arıboğan’ın jeopolitik süreklilik analizinden yararlanır.
Böylece ideolojik değil, yapısal bir perspektif oluşturur.
II. Kavramsal Çerçeve ve Literatür Taraması
A. Devlet Aklı Kavramı ve Osmanlı Yorumu
Devlet aklı (raison d’État), bir rejimin veya hanedanın değil, bizzat devletin varlığını sürdürme iradesinin adıdır.
Osmanlı’da bu kavram, “Devlet-i Ebed Müddet” idealiyle özdeşleşmiştir.
Bu akıl, değişen hükümdarlara rağmen kurumların sürekliliğini koruyan kolektif bir hafızadır.
Osmanlı’nın stratejik aklı, doğrudan güçten çok “meşruiyet ve zaman kazanma” yöntemleriyle çalışmıştır.
Mondros Mütarekesi (1918) sonrasında alınan kararlar da bu geleneğin devamıydı.
Devlet fiilen çökmüş olsa da, kurumsal akıl bir “Anadolu’ya çekilme ve yeniden doğuş” planı üretmiştir.
Bu plan, tıpkı Roma’nın Konstantin döneminde başkenti doğuya taşıması gibi, bir medeniyetin kalbini coğrafi olarak yeniden konumlandırma stratejisiydi.
Savaş Barkçin’in “Osmanlı Aklı” kavramsallaştırması bu noktada belirleyicidir: Osmanlı yenilse dahi, bir stratejik imparatorluk refleksiyle yeni bir güç merkezi inşa etme yeteneğine sahipti.
Millî Mücadele bu refleksin Anadolu’daki somut tezahürüdür
Bu bakış açısına göre, eğer Osmanlı Aklı, bu denli derin bir stratejik kapasiteye sahipse, 1918’deki Mondros yenilgisi, sistemin yok oluşu değil, Devlet Aklının operasyonel metodunu değiştirmesi kararıdır.
Osmanlı, yüksek maliyetli cephe savaşını kaybettiğinde, geriye kalan tek rasyonel seçenek, kurumsal aklın bekâyı sağlayacak yeni bir proje üretmesidir: Milli Mücadele.
Bu, devletin fiziki gücü kalmasa dahi, kurumsal altyapının başarıyla yeni bir merkeze (Anadolu'ya) taşınabileceğini gösterir.
B. Süreklilik ve Kopuş: Resmî Anlatının Sınırları
Cumhuriyet döneminde hâkim olan tarih yazımı, özellikle Sinan Meydan’ın Akl-ı Kemal serisiyle örneklenen biçimiyle, Millî Mücadele’yi Mustafa Kemal’in “kişisel aklının” eseri olarak tanımlamıştır.
Bu bakış açısı, Osmanlı’nın çöküşünü mutlak bir “sıfır noktası”, Cumhuriyet’i ise “tamamen yeni bir inşa” olarak sunar.
Ancak bu paradigma, 1918–1920 arasındaki geçiş sürecinde Osmanlı bürokrasisinin, askeri kadrolarının ve istihbarat yapısının Anadolu direnişine katkısını göz ardı eder.
Bu tez, büyük ölçüde ideolojik bir kopuşu ve önceki rejimden radikal bir ayrılığı savunur.
Bu geleneksel anlatı, temel sürücü gücün liderin dehası, karizması ve iradesi olduğunu öne sürerken , zaman çerçevesini 1919 sonrası başlayan hızlı, radikal değişimle sınırlar.
Ancak revizyonist eleştiri, Akl-ı Kemal tezinin, Milli Mücadele’nin başlangıç aşamasındaki (1918-1920) hayati kurumsal, lojistik ve meşruiyet desteğini açıklamakta yetersiz kaldığını öne sürer.
Bu karşıt teze göre sürücü güç; kurumsal süreklilik, gizli protokoller, bürokratik ve askeri elitler tarafından sağlanmıştır.
Amaç, ideolojik bir devrimden ziyade, devletin bekası, merkezîyetçi yapının korunması ve işgalden kurtuluş olarak belirlenmiştir.
Bu tarihsel anlatı üzerindeki çekişme, Cemil Koçak’ın çalışmalarında da ele alınmıştır.
Koçak’ın, Milli Mücadele’nin resmi tarihinin yazımı üzerindeki kalıcı etkileri incelediği çalışmalar, özellikle Kâzım Karabekir’in itirazının basın yoluyla alenileştiği 1933 vakıaları üzerinden, "tek adamlık" ve "milli şeflik" stratejilerinin, Milli Mücadele'nin başlangıcına dair farklı bir bakış açısı sunan alternatif sesleri nasıl bastırdığını ortaya koyar.
Bu durum, görevli tezini destekleyen, mücadelenin bireysel bir iradeden ziyade kurumsal bir proje olarak başladığı fikrinin, resmi anlatı tarafından sonradan nasıl gölgelendiğini gösterir.
Eğer mücadele, tamamen bireysel bir girişim olsaydı, dağınık yerel güçlerden oluşan bir hareketin, merkezi bir orduya dönüşümü (1919–1921) mümkün olmazdı.
Bu başarı, altta yatan kurumsal altyapının—yani Devlet Aklının—Anadolu’ya başarıyla nakledildiğinin kanıtıdır.
Cemil Koçak’ın “resmî tarihin inşası”na dair çalışmaları, özellikle Kâzım Karabekir’in 1930’larda bastırılan hatıratları üzerinden, bu sessizleştirme sürecini gözler önüne serer.
Gerçekte Millî Mücadele, Osmanlı elitlerinin kurumsal bir yeniden yapılanma planıdır.
Mustafa Kemal’in önderliği bu planın icra aşamasıdır.
O, yalnızca askerî bir lider değil, Devlet Aklı’nın taşıyıcısıdır.
C. Akademik Görüşlerin Bütünleşik Okuması
Halil İnalcık’a göre Osmanlı modernleşmesi Tanzimat’tan itibaren bir “kurumsal adaptasyon süreci”dir.
Cumhuriyet, bu sürecin son halkasıdır.
İlber Ortaylı, Osmanlı bürokratlarının sadakatinin kişilere değil, kuruma olduğunu vurgular.
Bu sadakat, Millî Mücadele’nin insan kaynağını oluşturur.
Murat Bardakçı ve Erhan Afyoncu’nun çalışmaları, Sultan Vahdettin’in Mustafa Kemal’i Anadolu’ya bizzat görevlendirdiğine dair arşiv delillerini ortaya koyar.
Bardakçı’ya göre bu görevlendirme, kişisel bir “ihanet” değil, kurumsal bir “emanet”tir.
Oktay Sinanoğlu, Cumhuriyet’in asıl amacının Türk-İslam medeniyetinin bekâsını Anadolu merkezinde sürdürmek olduğunu savunur.
Oktay Sinanoğlu'nun ulusal kimliğin korunması ve Batı taklitçiliğine yönelik eleştirileri ise, Milli Mücadele’nin asıl amacının sadece toprak kurtarmanın ötesinde, bin yıllık Türk devlet geleneğini coğrafi ve kültürel olarak Anadolu’da muhafaza etmek olduğu fikrini güçlendirir.
Bu, Millî Mücadele’nin bir “medeniyet çekilmesi” ve “yeniden doğuşu” olduğunu gösterir. İdeolojik bir devrimden ziyade, kültürel ve kurumsal bekâ mücadelesi olarak okunmalıdır.
III. Son Osmanlı Elit Kadroları ve Stratejik Hazırlık (1918–1919)
A. Mondros Sonrası Kadrolaşma
Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasıyla birlikte Osmanlı ordusu resmen dağıtılmış, subayların büyük kısmı terhis edilmiştir.
Ancak Harbiye Nezareti, “tasfiye” sürecini fiilen sabote ederek subayların çoğunu Anadolu’ya göndermiştir.
Kâzım Karabekir’in Erzurum’a atanması, Refet Bele’nin Samsun’da görevlendirilmesi, Ali Fuat Cebesoy’un Batı Anadolu’ya geçişi bu planın parçalarıdır.
Cephane ve mühimmat, “İtilaf eline geçmemesi için” Anadolu içlerine taşınmış, kayıt dışına çıkarılmıştır.
Bu operasyonlar, yerel inisiyatiften çok merkezî koordinasyonun eseridir.
Bu tablo, Osmanlı Devlet Aklı’nın 1918’de bir “yedek plan” başlattığını gösterir: devletin kalbi Anadolu’ya taşınacaktır.
B. Sultan Vahdettin’in Çifte Oyun Stratejisi
Vahdettin’in İngiliz yanlısı olarak etiketlenmesi, tarihî bağlamdan kopuk bir yorumdur.
Gerçekte Padişah, Devlet Aklı’nın en zor manevrasını uygulamıştır: “Görünürde teslimiyet, gerçekte zaman kazanma.”
İtilaf Devletleriyle uyumlu görünmek, İstanbul’un işgalini hafifletmek ve Padişahlık makamını korumak için zorunluydu.
Ancak aynı dönemde Anadolu’da direniş hazırlıkları fiilen desteklenmiştir. Mustafa Kemal’in görevlendirilmesi bu stratejinin parçasıdır.
Burada “zorunlu asilik paradoksu” devreye girer: Vahdettin, Mustafa Kemal’i Anadolu’ya gönderip birkaç ay sonra İngiliz baskısıyla görevden almıştır.
Bu durum, Padişahlığın direnişi resmen desteklememesi için bir kalkan işlevi görmüştür.
Direniş, “isyancı” statüsünde hareket ederek operasyonel özgürlük kazanmış, Padişah da makamını koruyarak meşruiyet zeminini sürdürmüştür.
Bu, devlet aklının “görünür yenilgiyle gizli zafer” stratejisinin bir örneğidir.
IV. Teşkilat-ı Mahsusa’nın Kurumsal Mirası
1913’te kurulan Teşkilat-ı Mahsusa, Osmanlı’nın en sofistike istihbarat ve gayri nizami harp örgütüydü.
Birinci Dünya Savaşı boyunca Kafkasya, Arabistan ve Balkanlar’da faaliyet göstermiş; savaş sonunda resmen dağıtılmış, ancak kadroları fiilen varlığını sürdürmüştür.
1919’da bu kadrolar, Anadolu direnişinin lojistik, istihbarat ve propaganda ayağını oluşturmuştur. Kuşçubaşı Eşref, Hüsamettin Ertürk, Rauf Orbay gibi isimler doğrudan bu örgüt kökenlidir.
Direnişin örgütlenme hızını, haberleşme gücünü ve psikolojik savaş kapasitesini bu gizli ağ sağlamıştır.
Mustafa Kemal Paşa, Teşkilat-ı Mahsusa kadrolarını denetim altına almış, onları Anadolu’daki millî merkez bünyesinde birleştirmiştir.
Bu süreç, Cumhuriyet döneminde kurulan Millî Emniyet Teşkilatı’nın (bugünkü MİT) genetik kökünü oluşturur.
Teşkilat-ı Mahsusa’nın “kurumsal DNA’sı”, Cumhuriyet’e gizli ama belirleyici bir miras olarak geçmiştir: merkezî kontrol, operasyonel gizlilik, devletin bekâsı için meşruiyetin esnek kullanımı.
V. Mustafa Kemal Paşa’nın Görevlendirilmesi ve Görevli Tezi
A. 9. Ordu Müfettişliği’nin Stratejik Niteliği
Mustafa Kemal’e 1919’da verilen yetkiler, sıradan bir müfettişlik atamasını aşmaktadır.
Kendisine hem askeri birlikler hem de sivil idare üzerinde tam yetki verilmiştir.
Bu, bir tür “sahra hükümeti” yetkisidir.
Emirlerde, “vilayetlerde asayişi sağlamak, direniş örgütlerini kontrol etmek” gibi resmî gerekçeler yer alsa da, gizli amaç direnişi koordine etmekti.
Bu, Padişahın ve Harbiye Nezareti’nin bilgisi dâhilindeydi.
Bardakçı ve Afyoncu’nun arşiv çalışmaları, Mustafa Kemal’in görevlendirme evrakının bizzat Padişahın imzasını taşıdığını ve “Anadolu’daki birliklerin moralini düzenleme” notunu içerdiğini gösterir.
B. Mali ve Lojistik Süreklilik
Millî Mücadele’nin ilk döneminde kullanılan mali kaynakların bir bölümü, İstanbul’daki gizli ağlardan sağlanmıştır.
Vahdettin’e yakın bazı bürokratlar aracılığıyla Anadolu’ya para ve bilgi aktarılmıştır. Cephane nakliyatı da bu destekle yürütülmüştür.
Bu mali hat, İstanbul’un “görünür işbirliği” perdesi altında yürüttüğü bir gizli destektir. Yani resmen ayrılık, fiilen devamlılık söz konusudur.
C. Stratejik İletişim ve Ambargo Politikası
1919–1920 arasında İstanbul ile Ankara arasında görülen kopuş, aslında çift katmanlı bir diplomasidir.
İstanbul, İngilizleri oyalamak için Anadolu’daki hareketi resmen kınamış; aynı zamanda gayriresmî kanallarla bilgi, personel ve kaynak aktarmaya devam etmiştir.
Bu “çift dilli diplomasi”, Osmanlı Devlet Aklı’nın en rafine uygulamasıdır.
Devlet, görünürde bölünmüş, fiiliyatta ise kendi varlığını sürdürmek için iki merkezli bir yapı kurmuştur.
VI. Devlet Aklının Jeopolitik Devamlılığı
A. Küresel İmparatorluklar Bağlamında Osmanlı-Türk Geçişi
Osmanlı Devleti’nin son dönemi, bir imparatorluğun ölümü değil, çekirdeğe dönüş sürecidir.
Roma’nın Bizans’a evrilmesi, İngiliz İmparatorluğu’nun Commonwealth’e dönüşmesi gibi, Osmanlı da Türkiye Cumhuriyeti’ne dönüşerek varlığını sürdürmüştür.
Bu dönüşüm, coğrafî küçülme ile zihinsel derinleşmeyi aynı anda içerir.
Anadolu, bin yıllık devlet aklının “yeni kalbi” olmuştur.
B. Deniz Ülke Arıboğan ve Jeopolitik Süreklilik Tezi
Prof. Dr. Deniz Ülke Arıboğan’a göre Türkiye’nin başarısı, ideolojik değil jeopolitik bir istikrar başarısıdır.
Osmanlı’nın çöküşüyle birlikte imparatorluk coğrafyasının tamamı (Ortadoğu, Balkanlar, Kuzey Afrika) istikrarsızlığa sürüklenirken, Anadolu merkezli yeni devlet düzeni ayakta kalmıştır.
Bu, Devlet Aklı’nın coğrafi küçülmeye rağmen “jeopolitik direnç” üretme kapasitesidir.
Arıboğan, bu durumu “devletin kendini yeniden icat etme yeteneği” olarak tanımlar.
Türkiye, kurucu elitlerin bu bilinçli stratejisi sayesinde, çevresindeki kaotik coğrafyalardan ayrışarak bütünlüğünü korumuştur.
Bu bağlamda Millî Mücadele’nin temel hedefi sadece işgali sonlandırmak değil, “medeniyetin kalbini güvenli bir zemine taşımak”tır.
Yani bir “medeniyet tahliyesi” operasyonudur.
C. Cumhuriyet’in Kurumsal Transferi
Cumhuriyet, ideolojik olarak kopuşu savunmuş olsa da, yapısal olarak Osmanlı’nın son kadrolarını ve kurumlarını devralmıştır.
Harbiye Nezareti’nden Genelkurmay’a, Teşkilat-ı Mahsusa’dan Millî Emniyet’e, Hariciye Nezareti’nden Dışişleri’ne kadar tüm kurumsal damarlar süreklidir.
Cumhuriyet reformları (özellikle eğitim, hukuk, idare alanlarında), II. Meşrutiyet modernleşmesinin tamamlayıcısıdır. Bu nedenle, kopuş değil evrim vardır.
VII. Sonuç
Yapılan analizler, Milli Mücadele'nin, popüler tarih yazımında sunulduğu gibi, ideolojik bir devrimden (Kopuş) önce, Osmanlı Devlet Aklının (Süreklilik) zorunlu, rasyonel ve titizlikle planlanmış bir projesi olduğunu göstermektedir.
Projenin ana mimarları, meşruiyet zeminini sağlayan Sultan Vahdettin ve kurumsal kapasiteyi oluşturan son Osmanlı elit kadrolarıdır.
Mustafa Kemal Paşa ise, bu büyük stratejik projenin risk alması gereken, en yetkili ve kilit icracı görevlisidir.
Kendisine verilen olağanüstü yetkiler ve sonrasında ilan edilen zorunlu asilik, Devlet Aklı'nın bekâ için tasarladığı karmaşık çift yüzlü stratejinin parçalarıdır.
Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı Devlet Aklı’nın Anadolu’daki devamıdır.
Devlet biçimi değişmiş, ama akıl aynı kalmıştır: bekâ, merkezî otorite ve toplumsal bütünlük.
Türkiye Cumhuriyeti Devleti'nin Kuruluş İdeolojisi, bölgedeki diğer devletleşme deneyimleriyle kıyaslandığında, ülkeyi bölünme, iç savaş ve istikrarsızlık sarmalından koruyarak başarılı bir devlet yapısı oluşturmuştur.
Deniz Ülkü Arıboğan, Türkiye'nin, kuruluşundan bu yana yaşadığı tüm zorluklara rağmen, etrafındaki bölge ülkelerinin (Ortadoğu, Kuzey Afrika) yaşadığı parçalanma, otorite boşluğu ve sürekli çatışma ortamından kendisini izole edebilmiş olmasını, kurucu ideolojinin ve Devlet Aklının ne kadar sağlam temellere dayandığının kanıtı olarak sunar.
Başarıyı, "devletin sürekliliği", "toplumsal bütünlüğün korunması" ve "bölgesel fırtınalara karşı direnç gösterme" yeteneği üzerinden tanımlar.
Bu bağlamda, yeni Türkiye’nin kuruluşunda yatan temel motivasyonun, ideolojik bir değişimden ziyade, Anadolu coğrafyasında bin yıllık Türk devlet geleneğini muhafaza etme zorunluluğu olduğu, bu nedenle de projenin nihai olarak başarılı olduğu sonucuna ulaşılır.
Devlet, ideolojiler üstü bir süreklilikle, tarihsel DNA’sını korumuştur.
Kaynakça
1. Afyoncu, E. (2010). Osmanlı’da Devlet ve İstihbarat. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
2. Arıboğan, D. Ü. (2009). Devlet, Savaş ve Jeopolitik Zihin. İstanbul: Alfa Yayınları.
3. Arıboğan, D. Ü. (2012). Güvenlik, Kimlik ve Jeopolitik: Türk Dış Politikasının Kodları. İstanbul: Remzi Kitabevi.
4. Bardakçı, M. (2008). Şahbaba: Osmanoğulları’nın Son Hükümdarı VI. Mehmed Vahideddin’in Hayatı, Sürgünü ve Ölümü. İstanbul: Pan Yayıncılık.
5. Barkçin, S. (2013). Osmanlı Aklı ve Devlet Felsefesi. İstanbul: İnsan Yayınları.
6. Cebesoy, A. F. (1953). Milli Mücadele Hatıraları. İstanbul: Temel Yayınları.
7. Cündioğlu, D. (2010). Devlet, Dil ve Düşünce. İstanbul: Kapı Yayınları.
8. Demirli, E. (2018). Tasavvufun Akıl Teolojisi. İstanbul: Sufi Kitap.
9. Ertürk, H. (1957). İki Devrin Perde Arkası. İstanbul: Hilmi Kitabevi.
10. İnalcık, H. (2009). Osmanlı İmparatorluğu – Klasik Çağ (1300–1600). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
11. İnalcık, H. (2011). Devlet-i Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar – 1. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
12. Karabekir, K. (1990). İstiklal Harbimiz. İstanbul: Emre Yayınları.
13. Koçak, C. (2010). Türkiye’de Milli Mücadele ve Resmi Tarih. İstanbul: İletişim Yayınları.
14. Küçükömer, İ. (2007). Düzenin Yabancılaşması. İstanbul: Bağlam Yayınları.
15. Ortaylı, İ. (2008). İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. İstanbul: Timaş Yayınları.
16. Ortaylı, İ. (2013). Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek. İstanbul: Timaş Yayınları.
17. Sinanoğlu, O. (2006). Bye Bye Türkçe. İstanbul: Otopsi Yayınları.
18. Tanör, B. (1999). Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
19. Ülken, H. Z. (2001). Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi. İstanbul: Ülken Yayınları.
20. Ülken, H. Z. (1998). Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü. İstanbul: Ülken Yayınları.
21. Ünsal, A. (2015). Vahdettin, Mustafa Kemal ve Milli Mücadele Gerçeği. Ankara: Berikan Yayınları.
22. Zürcher, E. J. (2010). Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları.
Yorumlar