Sesli Özet ➡️ https://youtu.be/vVT_R_rFhiU?si=bJ1a6E7Ix9dz5UIC
Bilinç Probleminin Ontolojik ve Epistemolojik Sınırları: İndirgemeci Fizikalizmden Bağlantısallık ve Yaşamdaşlık Paradigmasına
Bilinç araştırmaları, modern bilimin, felsefenin ve kadim hikmet arayışlarının kesişim noktasında yer alan, insanoğlunun kendini ve evreni anlama çabasının en gizemli, en dirençli ve belki de en büyüleyici cephesini oluşturmaktadır.
Yüzyıllar boyunca René Descartes'ın zihin-beden ikiciliği (düalizm) ile başlayan ve aydınlanma çağıyla birlikte sistematik bir tartışmaya dönüşen bu mesele, yirminci yüzyılın ilerleyen dönemlerinde beyni salt mekanik, elektriksel ve biyokimyasal bir makine olarak gören indirgemeci fizikalizmin (materyalizmin) mutlak hegemonyası altına girmiştir.
Biyoloji, kimya ve modern nörobilim alanındaki devasa ilerlemeler, insan beyninin yapısal işleyişini, sinapsların karmaşık kimyasını, nörotransmitterlerin işlevlerini ve nöron ağlarının elektriksel iletim haritalarını çıkarmada muazzam ve inkar edilemez başarılar elde etmiştir.
Ancak tüm bu somut teknolojik, ampirik ve bilimsel ilerlemelere rağmen, bilincin ontolojik doğası ve "öznel deneyimin" nasıl ve neden ortaya çıktığı sorusu, indirgemeci materyalizmin katı sınırlarına çarparak çözümsüz kalmıştır.
Çağdaş zihin felsefecisi David Chalmers tarafından literatüre "zor problem" (hard problem) olarak kazandırılan bu açmaz, beynin fiziksel süreçlerinin neden ve nasıl olup da fenomenal bir deneyim, yani bir "hissediş" (qualia) yarattığını temel bir felsefi kriz olarak sorgulamaktadır.
Kırmızıyı görmenin optik fiziğini, acıyı hissetmenin sinirsel iletim hızını veya bir müzik parçasından etkilenmenin dopaminerjik mekanizmasını açıklamak, bilimin kendi iç tutarlılığı bağlamında "kolay" problemleridir; ancak bu mekanik ve kimyasal süreçlere eşlik eden o eşsiz "içsel yaşantının" varlık nedeni, klasik bilimsel paradigmaları derin bir epistemolojik ve metodolojik krize sürüklemiştir.
Neden sadece karanlıkta işleyen biyolojik robotlar değiliz de, dünyayı "deneyimleyen" özneleriz?
Günümüzde, özellikle Türk nörobilim literatüründe ve dünyadaki öncü, vizyoner çalışmalarda bu indirgemeci krize karşı yeni, taze ve oldukça cesur bir uyanış gözlemlenmektedir.
İndirgemeci fizikalizmin tıkandığı, varlığı sadece ölçülebilir maddeye hapseden bu noktada, bilimin henüz tam olarak açıklayamadığı fenomenleri salt metafiziğe terk etmek veya daha kötüsü "bunlar birer illüzyondur" diyerek bütünüyle yok saymak yerine, ünlü bilim felsefecisi Karl R. Popper'ın eleştirel rasyonalizminden ilham alan yeni bir metodolojik duruş sergilenmektedir.
Bu duruş; bilimi tamamlanmış dogmatik bir inanç sistemi olmaktan çıkararak, bilinmeyeni metodolojik bir araştırma nesnesi haline getirmekte, sınırları zorlamaktadır.
Fizik ve matematiğin mevcut durumunun bilinci tam olarak açıklamadaki yetersizliği, kuantum yaklaşımlarının ise bilimsel olarak henüz teorik olgunluğa erişmemiş olması ve alanın tam bir "akademik bataklığa" dönüşme tehlikesi barındırması, Türk bilim insanlarını yeni çözüm yolları aramaya itmiştir.
Bu arayış, bilinci tekil nöronlara, biyokimyasal çorbalara veya mekanik yasalara indirgemek yerine, sistemi devasa ve dinamik bir "ilişkiler ağı" olarak gören konnektom, nörozihin ve bağlantısallık teorilerini doğurmuş; beraberinde "yaşamdaşlık" (symbioculture) gibi yepyeni felsefi, etik ve kültürel ufuklar açmıştır.
Bu kapsamlı çalışmada, Adam Zeman, Sultan Tarlacı, Saffet Murat Tura, Türker Kılıç ve İsmail Hakkı Aydın'ın vizyoner eserleri merkeze alınarak, bilinç probleminin nörobilimsel, felsefi ve metafiziksel boyutları incelecek; modern nörobilimsel bulguların Kadim Türk ve İslam hikmet gelenekleriyle olan şaşırtıcı, çarpıcı ve derin paralellikleri akademik bir disiplin çerçevesinde, felsefi derinlik ve yalın bir dille analiz edilecektir.
İndirgemeci Fizikalizmin Anatomisi ve Sınırları
Bilinç problemini tam anlamıyla kavramanın ilk adımı, beynin anatomik işleyişi ile bilincin doğası arasındaki o devasa ve aşılamaz gibi görünen ontolojik uçurumu fark etmektir.
Adam Zeman'ın nörobilim ve zihin felsefesi arasında sağlam bir köprü kuran Bilinç Kullanım Kılavuzu adlı eseri, bu uçurumun haritasını nörobilimin en güncel, ampirik verileriyle ustaca çizmektedir.
Zeman, kitabında beynin farklı bölgelerinin algı, dikkat, hafıza ve görme gibi temel bilişsel süreçlerle nasıl iç içe geçtiğini anlatırken, sinir sisteminin evrimsel tarihine, hayatın doğuşundan beynin ortaya çıkışına kadar uzanan geniş bir perspektifle ışık tutar.
Zeman, eserin ilerleyen bölümlerinde bilincin patolojilerini inceleyerek, bilincin nöral temellerini anlamamıza olanak tanıyan sıra dışı vakalara odaklanır.
Epilepsi nöbetleri, bayılmalar, uyku halleri ve özellikle "körgörü" (blindsight) ya da agnozi (zihin körlüğü) gibi durumlar, beynin görsel veriyi işlemesine rağmen "görme deneyiminin" (bilincin) ortadan kalkabileceğini gösteren çarpıcı örneklerdir.
Yılanların kızılötesi ışınları algılayan duyusal donanımları ile insanın sınırlı duyusal algısını karşılaştıran Zeman, "deneyim" dediğimiz şeyin aslında dış dünyanın mutlak bir yansıması değil, biyolojik donanımımızın bize sunduğu özel bir "kurgu" olduğunu gösterir.
Ancak eserin asıl gücü ve onu sıradan bir popüler bilim metni olmaktan çıkaran felsefi cesareti, nörolojik mekanizmaları olanca detaylarıyla ortaya koyduktan sonra, okuyucuyu indirgemeci bir rahatlamaya terk etmemesidir.
Zeman'ın yaklaşımı, beynin elektriksel ve kimyasal faaliyetlerinin, nöronların ateşlenme biçimlerinin bilincin "nasıl" çalıştığına dair mükemmel korelasyonlar sunduğunu, ancak "neden" sorusu karşısında büyük bir sessizliğe gömüldüğünü gösterir.
Zeman'a göre, aynı fiziksel süreçler, aynı nöral iletimler ve kortikal aktivasyonlar, teorik olarak hiçbir şey "hissetmeyen", karanlık, bilinçsiz bir evrende de gerçekleşebilirdi.
Mademki hayatta kalmak ve çevresel uyaranlara tepki vermek için karmaşık bir biyolojik otomat olmak yeterli olabilirdi, o halde öznel farkındalık neden evrime eşlik etmiştir?
Zeman'ın bıraktığı bu açık kapı, David Chalmers'ın formüle ettiği "zor problem"in tam merkezidir.
Fizikalist paradigma, tüm zihinsel süreçlerin beyindeki fiziksel olaylara (nöral korelatlara) özdeş olduğunu savunan kimlik teorisine (identity theory) dayanır.
Ancak Zeman'ın eseri bu kimlik teorisinin yetersizliğini büyük bir entelektüel dürüstlükle ifşa eder. Zihin ve bilinç; nöronların kütlesinden, kimyasal yapısından, ağırlığından veya uzamsal konumundan doğrudan türetilemeyecek kadar farklı bir ontolojik doğaya sahiptir.
Beyindeki süreçler bilincin ortaya çıkması için gerekli görünmektedir, ancak bilincin kendisi bu süreçlerin basit bir toplamından daha fazlasıdır.
Bu durum, bilim insanlarını ve felsefecileri, bilinci sadece nörolojik bir mesele değil, varoluşsal ve ontolojik bir problem olarak yeniden düşünmeye sevk etmiştir.
Zeman'ın ifade ettiği gibi, bilinci açıklamadaki zorluk, aslında varoluşun kendisini açıklamadaki zorluğun mikro kozmik bir yansımasıdır.
Felsefi Bir Düğüm Olarak "Zor Problem" ve Fenomenal Bilinç
Zeman'ın açtığı bu ontolojik yolda ilerleyen ve meseleyi daha felsefi bir derinliğe taşıyan bir diğer önemli eser, psikiyatrist ve düşünür Saffet Murat Tura'nın Histerik Bilinç kitabıdır. Tura'nın çalışması, klasik anlamda bir klinik psikiyatri veya patoloji metninden ziyade, zihin-beden probleminin felsefi köklerine inen, psikiyatriden fizyolojiye, nörobilimden kuantum mekaniğine uzanan geniş bir yelpazede konumlanan bir "deneysel felsefe" inşası sunar.
Kitabın isminde geçen "histerik" kavramı, gündelik dildeki nevrotik taşkınlık anlamında değil; bilinç ile beden arasındaki ilişkinin, bedenin dile gelemeyenleri bedensel semptomlarla ifade etmesinin bir metaforu, teorik-klinik bir kavram olarak kullanılmaktadır.
Tura'nın temel sorunsalı, modern bilimin en köklü kabullerinden birini sarsmayı hedefler: Atomlardan, elektronlardan ve kuarklardan oluşan, bütünüyle deterministik fizik yasalarına tabi olan maddi varlıklar olmamıza rağmen, neden öznel yaşantılarımız, zengin bir iç dünyamız ve "fenomenal" bir bilincimiz vardır?.
Tura, bu kitapta fenomenal dünya ile kastettiği şeyi oldukça net bir şekilde tanımlar: Gördüğümüz masadan yıldızlara, kendi bedenimizden düşüncelerimize, acıdan sevince kadar iç dünyamızda "deneyim" olarak var olan her şey.
Fizik biliminin tanımladığı evren, renksiz, sessiz ve kütle-enerji denklemlerinden ibaret soğuk bir matematiksel mekandır. Ancak bizim yaşadığımız fenomenal dünya renkler, sesler ve duygularla doludur.
Tura, insanın kökenini ve biyolojik yapısını araştıran evrimsel ve biyolojik indirgemeciliği son derece ciddiye alır. Biyolojinin kurallarını reddeden bir mistisizme savrulmaz.
Ancak aynı zamanda, insanı sadece etten, sinirden ve protein sentezlerinden ibaret organik bir otomat, mekanik bir saat gibi görmeyi de kesin bir dille reddeder.
O, fenomenal bilincin (acı çekme, renk görme, aşık olma hissi) klasik Newtoncu fiziksel bir nedensellik zincirinin pürüzsüz bir sonucu olamayacağını, burada mevcut bilimsel paradigmanın açıklamakta çaresiz kaldığı devasa bir boşluk olduğunu savunur.
Beyin fizyolojisi organizmadaki tüm olayların fizik yasaları çerçevesinde gerçekleştiği varsayımından hareket etse de, psikolojik seçimlerimiz ve irademiz bu deterministik yapının neresine oturmaktadır?.
Tura'nın Sigmund Freud ile kurduğu eleştirel diyalog da eserin önemli bir boyutudur.
Psikanalizin bilinçdışı ve bastırma kavramlarını tamamen çöpe atmak yerine, bunları çağdaş nörobilim, bilişsel süreçler ve hafıza araştırmalarıyla yeniden harmanlayarak yorumlamaya çalışır.
Böylece, psikoloji ile modern sert bilimler (hard sciences) arasında bir köprü kurar.
Tura'nın bu eserindeki asıl başarısı ve entelektüel duruşu, bilinci salt materyalist bir indirgemeciliğin elinden kurtarıp, onu insanın ontolojik derinliğiyle yüzleştirirken; aynı zamanda bilinci "yok sayarak" (eleminatif materyalizm) problemi halının altına süpürmemesidir.
Amacı problemi bir hamlede çözmek değil, fenomenal bilincin bilimsel olarak çözülebilir bir problem olduğunu göstermek, meseleyi doğa bilimlerinin ufku içine çekebilmektir.
Karl Popper'ın Eleştirel Rasyonalizmi ve Üç Dünya Kuramı
Bilinç çalışmalarının günümüzde dar bir fizikalist çerçeveye sıkışıp bir "akademik bataklığa" dönüşmesinin temel nedeni, katı materyalizmin bilimin yegane ve tek geçerli epistemolojisi olarak kabul edilmesidir.
Ancak bu noktada, ünlü bilim felsefecisi Karl R. Popper'ın metodolojik yaklaşımı, özellikle Türk nörobilimcilerin (Tarlacı, Tura, Kılıç) çalışmalarında örtük ya da açık bir felsefi rehber, bir tür pusula işlevi görmektedir.
Popper, bilimsel teorilerin doğrulanabilirlikten (verification) ziyade "yanlışlanabilirlik" (falsifiability) ilkesine dayanması gerektiğini savunurken, bilimin dogmatikleşmesine, adeta yeni bir dine dönüşmesine şiddetle karşı çıkmıştır.
Bilim, mutlak doğruları ilan eden bir kurum değil, sürekli gerçeği arayan, hipotezler kuran ve yanıldığını kabul ederek ilerleyen dinamik bir süreçtir.
Popper'ın bilinç ve zihin felsefesi problemine en büyük ve en somut teorik katkısı, Nobel ödüllü ünlü nörofizyolog John C. Eccles ile birlikte kaleme aldıkları, zihin-beden probleminde çığır açan The Self and Its Brain (Benlik ve Beyni) adlı eşsiz eserinde formüle ettiği "Üç Dünya Kuramı"dır.
Bu kurama göre evrensel gerçeklik birbirine indirgenemeyecek üç ontolojik katmandan oluşur. Dünya 1 (World 1), tamamen fiziksel nesnelerin, süreçlerin ve olayların dünyasıdır; atomlar, enerji, dağlar, yıldızlar ve etten kemikten oluşan beynin kendisi bu dünyanın unsurudur.
Dünya 2 (World 2), doğrudan doğruya öznel zihinsel durumların, içsel yaşantıların, rüyaların, acıların, sevinçlerin ve bilincin dünyasıdır.
Dünya 3 (World 3) ise insan zihninin tarihsel süreçte ürettiği nesnel bilginin, kültürün, dilin, teorilerin, sanat eserlerinin ve felsefi argümanların dünyasıdır.
İndirgemeci fizikçiler, Dünya 2 ve Dünya 3'ün aslında sadece Dünya 1'in (beyindeki fiziksel olayların) birer illüzyonu veya ikincil yan ürünü (epifenomen) olduğunu savunurken; Popper ve Eccles, indirgemeci materyalizme şiddetle karşı çıkarak, bu üç dünyanın kendi ontolojik gerçeklikleri olduğunu ve birbirleriyle sürekli bir nedensel etkileşim içinde bulunduklarını savunmuşlardır.
Popper'a göre, materyalist "özdeşlik teorisi" (identity theory) dünyada yaşamın, zihnin ve soyut nesnelerin ortaya çıkışını (emergence) göz ardı etmektedir.
Popper'ın Etkileşimci Düalizmi (Interactionism), bilincin beyni etkileyebildiğini gösterir.
Örneğin, Dünya 3'e ait soyut bir matematik teorisi veya felsefi bir ahlak yasası, kendi başına fiziksel bir güce sahip değildir.
Ancak bu soyut teori, Dünya 2'deki bilinçli bir insan zihni tarafından kavranıp "deneyimlendiğinde", bu zihin Dünya 1'deki beyni harekete geçirerek fiziksel bir köprü inşa edilmesini veya bir toplumsal devrim yapılmasını sağlayabilir.
Demek ki soyut düşünceler ve insan bilinci, fiziksel dünyayı değiştirebilecek nedensel bir güce (causal efficacy) sahiptir.
Popper ve Eccles'in bu yaklaşımının önemi, materyalizmin "bilimsel", bilincin öznel doğasını savunan düalizmin veya bilinç araştırmalarının ise "bilim dışı" olduğu yönündeki pozitivist kibri ve önyargıyı yıkmasıdır.
Bugün Türk bilim insanlarının bilinç konusuna yaklaşımındaki o "Popper üslubu", tam olarak bu entelektüel cesareti ve bilimsel açık fikirliliği temsil eder. Bilimin henüz açıklayamadığı fenomenal bilinci, "acıyı", "benliği" veya özgür iradeyi sırf matematiksel denklemlere sığmadıkları için "bunlar birer yanılsamadır" diyerek yok saymak bilimsel bir tavır değildir.
Bilim, bilinmeyeni inkâr ederek, budayarak veya küçümseyerek değil; o bilinmeyeni araştırılabilir, incelenebilir gerçek problemler olarak kabul edip, yeni kavramsal araçlar ve metodolojiler üreterek sınırlarını genişletir.
Kuantum Fiziği, Qualia ve Akademik Bataklık Tehlikesi
Bilincin öznel doğasına ve indirgenemezliğine dair felsefede kullanılan en güçlü argümanlardan biri, "qualia" (niteliksel deneyim) kavramıdır.
Türk nöroloji dünyasının üretken isimlerinden Sultan Tarlacı'nın Bilinç ve sonrasındaki Kuantum Beyin çalışmalarında qualia kavramı, yalnızca Batı felsefesinin teknik bir terimi olarak kalmaz; aksine Anadolu irfanından beslenen bir yalınlıkla okuyucuya sunulur: "Ateş düştüğü yeri yakar" ve "Acıyı çeken bilir".
Bu ifadeler yalnızca edebi metaforlar veya kültürel atasözleri değildir; bilakis nörolojinin laboratuvar terminolojisine meydan okuyan felsefi birer hakikattir.
Bir hastanın böbrek taşı düşürürken veya bir travma yaşarken çektiği şiddetli ağrı sırasında, korteksinin hangi bölgelerinin aktive olduğu, hangi nörotransmitterlerin (örneğin P maddesi veya endorfinler) sinaptik boşluklara salgılandığı fMRI (Fonksiyonel Manyetik Rezonans Görüntüleme) cihazlarıyla milimetrik bazda görüntülenebilir.
Ancak bu renkli beyin görüntülerinin ve sayısal verilerin hiçbiri, o hastanın hissettiği "ağrı deneyiminin" bizatihi kendisine ulaşamaz.
Deneyim, üçüncü şahıs perspektifiyle ölçülemez, tartılamaz ve mikroskop altına konulamaz bir "içsellik" (first-person perspective) barındırır.
Tarlacı'nın laboratuvar verileriyle yetinmeyip bu ikiliği dürüstçe ortaya koyması, bilimi reddetmek değil, bilimin epistemolojik sınırlarını haritalandırmak ve insanın bir makine olmadığını ilan etmektir.
Bilinç probleminin klasik Newton mekaniği, Kartezyen geometri ve mevcut deterministik biyoloji ile tam olarak çözülemeyeceğinin açıkça anlaşılması, araştırmacıları modern fiziğin en gizemli, en karşı-sezgisel alanına, yani Kuantum Mekaniğine yöneltmiştir.
Tarlacı, kuantum mekaniğinin bilinçle ilişkisini sorgularken, deterministik fiziğin kesinliğinin bittiği yerde belirsizlik (Heisenberg), dalga fonksiyonu, olasılık, kuantum süperpozisyonu ve dolanıklık (entanglement) gibi kavramların bilinci açıklamak için muazzam bir potansiyel taşıdığını belirtir.
Kuantum düzeyindeki "ölçme sorunu" (measurement problem) ve "gözlemci etkisi" (observer effect), evrenin sadece nesnel, kendi başına var olan bir maddi yapı olmadığını; gözlemcinin (bilincin) müdahalesiyle dalga fonksiyonunun çökerek (wave function collapse) potansiyel gerçekliğin sabitlenmiş fiziksel gerçekliğe dönüştüğünü ima eder.
Meşhur Schrödinger'in kedisi paradoksunda olduğu gibi, bilinç gerçekliği yalnızca algılayan pasif bir sinema perdesi değil, onu "olduran", şekillendiren ve belirleyen aktif bir katılımcı olabilir mi?
Zihin maddeye uzaktan etki edebilir mi?
Özgür irade, evrenin deterministik yapısındaki bu kuantum belirsizliklerinde kendine bir hareket alanı buluyor olabilir mi?
Ancak Tarlacı da dahil olmak üzere pek çok metodolojik bilim insanının kabul ettiği üzere, kuantum teorilerinin bilinç problemine uygulanması (nörokuantoloji veya kuantum nörobiyoloji) alanı henüz çok emekleme aşamasındadır.
Kuantum mekaniği modern fiziğin en başarılı teorilerinden biri olsa da, mikro (atom altı) düzeydeki bu kuralların makroskobik, sıcak, ıslak ve gürültülü bir ortam olan insan beyninde (örneğin nöronlardaki mikrotübüllerde) nasıl korunabildiği (quantum coherence) hala devasa bir tartışma konusudur.
Saffet Murat Tura'nın da eserinde felsefi olarak işaret ettiği gibi, beyinde kuantum olayları gerçekleşiyor olsa bile, bu durumun fenomenal bilinci, yani kırmızıyı görme hissini nasıl sağladığı hala teorik bir tahminden öteye gidememekte, güçlü ve tekrarlanabilir ampirik verilerle henüz doğrulanamamaktadır.
Bir bilinmezi (bilinci) alıp, onu başka bir bilinmezle (kuantum fiziğinin yorumsal zorluklarıyla) açıklama çabası, ne yazık ki dogmatik bir "kuantum mistisizmine" yol açma riski taşır.
Tarlacı bu tehlikeyi sezerek, okuru aceleci ve popüler kuantum safsatalarından korur. Bilinç alanının, yeterli matematiksel modellerin eksikliğiyle birleştiğinde tam bir akademik bataklığa dönüşme potansiyeli taşıması, bilim insanlarını bilincin ontolojisini tek bir parçacıkta veya kuantum dalgalanmasında aramak yerine, meseleyi çok daha büyük ve bütünsel bir "sistem" sorunu olarak ele alan yepyeni yaklaşımlara ihtiyaç duymaya itmiştir.
Paradigmada Kırılma: Nörozihin, Konnektom ve Bağlantısallık
Fizikalizmin felsefi tıkanıklığı ve kuantum yaklaşımlarının henüz ampirik olgunluğa ulaşıp tam bir çözüm sunamaması karşısında Türk bilimi, uluslararası alanda saygın beyin cerrahı ve nörobilimci Türker Kılıç'ın öncülük ettiği çok daha ayakları yere basan, ampirik temelleri güçlü, ancak bir o kadar da vizyoner ve devrimci bir modele yönelmiştir: Bağlantısallık (Connectomics) ve Nörozihin.
Geleneksel nörobilim, yüzyıllardır Descartes'tan miras kalan indirgemeci bir mantıkla çalışıyordu.
1.500 gramlık insan beynini anlamak için onu parçalara ayırıyor, lobları, beyin sapını inceliyor, daha derine inerek nöronları, aksonları ve nihayet nörotransmitterleri hücre düzeyinde analiz ediyordu.
Bu yaklaşıma göre beyin, bedenin fizyolojik dengesini (homeostasis) sağlayan karmaşık bir organdı. Ancak Kılıç'ın, özellikle 2012 sonrasındaki İnsan Konnektom Projesi (Human Connectome Project) verilerinden, sistem teorisinden ve karmaşıklık biliminden beslenen "Yeni Bilim" yaklaşımı, bu geleneksel yöntemde ontolojik ve epistemolojik bir kopuşu, büyük bir paradigma değişimini ifade eder.
Gerçeklik; birbirinden izole edilmiş bağımsız nesnelerin veya atomların bir toplamı değil; bütünüyle bir etkileşimler ve "ilişkiler ağı"dır.
Kılıç'ın aktardığı nörozihin teorisine göre bilinci oluşturan şey, basitçe etten bir organ olan beynin hücresel kütlesi değildir.
İnsan beyni, yaklaşık 86 ila 100 milyar nörondan oluşan ve her bir nöronun binlerce diğer nöronla kurduğu muazzam sinaptik bağlantılar sayesinde 2^{100 \text{ milyar}} olasılık içeren, evrenin bilinen en karmaşık enformasyon ve bilgi işleme sistemidir.
Kılıç, kuramında zihni, beyin adı verilen organın ürettiği soyut, uçucu bir gaz veya basit bir kimyasal salgı olarak görmez; zihin, bu akıl almaz ağ mimarisinin "bilgi işleme modelinin" ta kendisidir.
Beyin ile zihin arasındaki bu karmaşık ilişkiyi Kılıç muazzam ve akılda kalıcı bir benzetmeyle açıklar: Tek bir uçağı bir nörona benzetirsek, zihin o uçaklardan herhangi biri veya uçakların yan yana durduğu bir park alanı değildir; zihin "havayolu şirketinin" (ağ organizasyonunun, rotaların, zamanlamaların ve iletişimin) bizzat kendisidir. İnsan ömrü boyunca milyonlarca nöron ölür, yapısal değişiklikler geçirir (tıpkı eskiyen uçakların filodan çıkarılıp yerlerine yenilerinin alınması gibi), ancak "şirketin uçuş ağı" yani o kişinin benliği, anıları ve zihni devamlılığını korur. İşte "Nörozihin" (Neuro-mind) konsepti, et olan fiziksel beyin (hardware) ile bu devasa soyut enformasyon ağı (software/network) arasındaki dinamik arayüzün adıdır.
Bağlantısallık (Konnektom) kavramı, bir insanın özünü, zihinsel yeteneklerini, dehasını, bilincini ve kişiliğini artık onun genetik haritasında (genomunda) değil, bütünüyle bu bağlamsal nöral haritasında (konnektomunda) arar.
Genler yapıyı kurar, ancak tecrübe, çevre ve eylemler konnektomu şekillendirir.
Örneğin, genetik şifreleri birebir aynı olan tek yumurta ikizleri, farklı çevrelerde ve deneyimlerde büyütüldüklerinde tamamen farklı konnektomlara, dolayısıyla bütünüyle farklı zihin ve bilinç yapılarına sahip olurlar.
Zihin ve bilinç, parçaların (nöronların) mekanik olarak yan yana gelmesinin toplamı değildir; parçaların karmaşık bir ağ oluşturacak şekilde etkileşime girmesiyle ortaya çıkan "beliren" (emergent), bağlantısal bir bütünlüktür.
Üstelik bu bağlantısal bütünsellik ve nöral ağlar, sabit ve donmuş bir yapıda değildir. Beyin muazzam bir "plastisiteye" (şekillenebilirlik) sahiptir.
Kılıç'ın örneklediği üzere, bir kaza sonucu görme merkezini kaybeden bir insanın konnektom haritasının o bölümü başlangıçta çökse de, zihin ağı bir süre sonra işitme ile ilişkili verileri daha üstün işleyebilecek yeni yollar, yeni bağlantılar geliştirir.
Görme kaybı, olağanüstü bir müzikal yeteneğin artması gibi yepyeni pozitif bir beceriye dönüşebilir. Bu durum, beynin mekanik bir makine olmadığını, ihtiyaca göre kendi kendini yeniden programlayan dinamik bir bilgi ağı olduğunu ispatlar.
Bu denli devasa ve karmaşık bir bağlantısal bütünsellik, mevcut doğrusal matematik ve klasik bilgisayar algoritmalarıyla çözümlenemez.
Henry Markram'ın belirttiği gibi, sadece bir fare beynini simüle etmek zetta ölçeğinde muazzam bir bilgisayar gücü gerektirirken, bir insan beynini hücre hücresi simüle etmek devasa bir nükleer santral kadar enerji tüketmeyi gerektirebilir; oysa insan beyni tüm bu 2^{100 \text{ milyar}} olasılıklı ağı sadece günde yediği bir muzun enerjisiyle (yaklaşık 20 watt) gerçekleştirir.
Bu biyolojik mucizeyi ve ağı anlamak için klasik determinizmin ötesine geçilmeli, olasılıkların sürekli güncellendiği, öngörü ve beklentilere dayanan "Bayes Matematik" (Bayesian Probability) yaklaşımına geçiş yapılmalıdır. Beyin, dış dünyayı pasif olarak algılayan bir kamera değil, sürekli geçmiş verilere dayanarak geleceği "tahmin eden", modelleyen ve yanıldıkça bu tahminleri güncelleyen bir istatistik motoru, aktif bir simülasyon cihazıdır.
Türker Kılıç'ın Bağlantısallık teorisi, Chalmers'ın "zor problemini" felsefi olarak nihai bir şekilde çözdüğünü iddia etmez; ancak bilincin nerede aranması gerektiğine dair yepyeni bir vizyon sunar.
Bilinç bir nöronun içinde değildir, nöronlar arasındaki "ilişkidedir".
Bu yaklaşım, bilinç problemini aşılmaz bir duvar, bir akademik bataklık olmaktan çıkarıp, onu konnektom mimarisinin karmaşıklığında araştırılabilir, ölçülebilir ve üzerinde çalışılabilir yepyeni bir bilimsel sınır (ağ dinamikleri) haline getirerek bilimin ufkunu genişletir.
Ontolojik ve Etik Bir Devrim: Yaşamdaşlık Kültürü
Bilimin tarihindeki her büyük devrim, paradigmalarındaki her köklü değişim, kaçınılmaz olarak insanlığın felsefi, etik ve kültürel kavrayışını da temelden değiştirir.
Tıpkı Kopernik'in Dünya'yı evrenin merkezinden almasının felsefi sarsıntılara yol açması gibi, Kılıç'ın nörobilimden doğan Bağlantısallık teorisi de sadece laboratuvarda, ameliyathanede veya matematiksel modellerde kalmamış; "Yaşamdaşlık" (Symbioculture) adı verilen yeni bir etik ontolojiye, çağdaş bir medeniyet ve kültür inşasına evrilmiştir.
Eski, pozitivist ve Newtoncu bilim paradigmasında gerçeklik, birbirinden ayrı, ölçülebilir ve izole nesneler bütünüydü. Bu mekanik dünya görüşü, beraberinde insanı "doğanın hakimi", diğer canlıları ve evreni ise "insanın emrindeki kaynaklar" olarak gören kibirli bir anlayış doğurmuştu.
Deterministik ve rekabetçi Darwinyen modelin sosyolojiye uyarlanmasıyla ("bencil gen" teorileri, sosyal Darwinizm), doğa yalnızca güçlülerin ayakta kaldığı acımasız bir savaş alanı, toplum ise bireylerin kendi bencil çıkarları için sürekli çarpıştığı bir arena olarak kurgulanmıştır.
Oysa bağlantısallık bilimi, en yetkin bilgi işleme sisteminin aslında insan beyni olmadığını, bilakis "yaşamın ve doğanın bizzat kendisi" olduğunu ortaya koyarak bu kibirli piramidi tersyüz etmiştir.
İnsan beyni, daha büyük bir bütün olan "yaşam ağının" sadece küçük bir alt kümesidir. Eğer nöronlar ancak bir ağ içinde, diğer nöronlarla kurdukları sinaptik bağlantılar sayesinde bir zihin üretiyor ve anlam kazanıyorsa, insan da izole bir birey olarak değil; ancak doğa, toplum, kültür ve evren ağı içindeki etkileşimleriyle, diğer insanlarla kurduğu "bağlarla" bir anlama ve bilince sahiptir.
Yaşamdaşlık kültürü, modernizmin dayattığı "İnsan için yaşam" ilkesinden, köklü bir zihniyet devrimiyle "Yaşam için insan" ilkesine geçişi savunur.
Bu geçiş, antroposantrik (insan merkezli) yıkıcı kibirden, eko-santrik (yaşam merkezli) bir tevazuya ve bütünselliğe davettir. İnsanlar, tek bir devasa vücudun farklı hücreleri gibi bütünlük ve bağlantısallık içinde var olurlar.
Doğal seleksiyonda sadece fiziksel olarak güçlünün veya bencil olanın hayatta kaldığı dogmasına karşı Yaşamdaşlık felsefesi; kooperasyonun, şefkatin, işbirliğinin, ağlar halinde hareket etmenin ve karşılıklı bağımlılığın evrimsel süreçte ve varoluşta çok daha temel bir ilke olduğunu savunur.
Düşünce ve zihinsel ağlar, salt biyolojik genden veya katı maddeden üstündür; çünkü bilgi ve bağlantısal bilinç, biyolojiyi ve çevreyi şekillendirme gücüne sahiptir.
Bu bağlamda insan zihni, kafatasının içine dünyadan yalıtılmış bir "kutu" gibi hapsolmamıştır; zihin, yaşam ağının çevresel, sosyolojik ve kültürel enformasyonuyla sürekli etkileşen geçirgen, açık bir sistemdir.
Çağdaş insanın dijitalleşme ve hiper-bireyselleşme çağında yaşadığı derin anlamsızlık, mutsuzluk, yabancılaşma ve psikolojik krizlerin kökeninde, tam da bu "bağlantısallık" hissinden, doğadan ve birbirinden kopuş yatar.
Kılıç'ın önerisi sadece sofistike bir nörobilim felsefesi değil; aynı zamanda hukuku ("adalet mülkün temeli değil, yaşam ağının ve bağlantısallığın temelidir" anlayışı ile hayvan haklarını, ekolojik adaleti önceleyen bir yapı), eğitimi (tek tipçi, ezberci, rekabetçi bir sistem yerine; merakı, iyiliği, kooperasyonu ve bütünselliği teşvik eden bir zihniyet) ve medeniyet inşasını yeniden tanımlayan, bilime vicdan katan bir kurtuluş reçetesidir.
Birey, sadece kendini kurtarmakla değil, bağlı olduğu ağın tamamını zenginleştirmekle yükümlüdür.
Kadim Hikmet ile Modern Nörobilimin Eşsiz Kesişimi
Modern nörobilimin, fizikçilerin ve sistem teorisyenlerinin bugün ulaştığı "bağlantısallık", "frekans", "ağ dinamikleri" ve "holistik (bütünsel) evren" yaklaşımlarının akademik dünyadaki en sarsıcı ve büyüleyici boyutu, tüm bu devrimci fikirlerin aslında yüzyıllar öncesinin Kadim Türk ve İslam irfanıyla olan o muazzam, tartışılmaz paralelliğidir.
Çağdaş bilim laboratuvarlarının soğuk cihazları ile tasavvufi ve felsefi geleneğin sıcak, derinlikli metinleri arasındaki bu tarihsel kesişim, insanlığın hakikat arayışının zamanı, mekanı ve metodolojileri aşan evrenselliğini açıkça kanıtlamaktadır.
Benlik, bilinç ve insanın kendi farkındalığının, bedenden ve dış dünyanın materyalinden tamamen bağımsız, özgün bir gerçeklik olduğu fikri, İslam felsefesinin zirve isimlerinden İbn Sînâ'nın (Avicenna) 11. yüzyılda kaleme aldığı meşhur "Uçan Adam" (es-Sebabetü'l-Muallaka / Flying Man) düşünce deneyinde kusursuz ve eşsiz bir mantıkla formüle edilmiştir.
İbn Sînâ, bu zihinsel deneyde insanın yaratılışının ilk anında, tamamen yetişkin ancak zihni tertemiz bir halde aniden boşlukta (uzayda) var edildiğini ve asılı kaldığını hayal etmemizi ister.
Bu uçan adamın gözleri kapalıdır, dış dünyadan hiçbir görsel veri almaz; havada süzüldüğü için dokunma duyusu (tactile) yoktur, işitsel bir uyarı almaz.
Hatta kollarının ve bacaklarının birbirine değmesi engellendiği için kendi uzuvlarının, iç organlarının, bedensel duyumlarının (proprioception ve interoception) bile farkında değildir.
Böylesi mutlak ve radikal bir duyusal izolasyonda, dışarıdan gelen en ufak bir enformasyonun (sensory input) olmadığı bu hiper-soyutlanma halinde dahi İbn Sînâ şu can alıcı soruyu sorar: Bu adam "Ben varım" diyecek midir? Kendi varlığından şüphe edecek midir? İbn Sînâ'nın cevabı kesindir: Evet, o kişi tüm fiziksel dünyadan yalıtılmış olsa dahi, kendi varlığının, kendi bilincinin kesin olarak farkında olacaktır.
Modern nörobilimin ve fenomenolojinin bugün "minimal self" (asgari benlik) veya en temel öz-farkındalık olarak adlandırdığı bu durum, İbn Sînâ tarafından bilincin (nefs/ruh), bedenin dış duyularına ve fiziksel veri akışına indirgenemeyecek müstakil, içkin bir gerçeklik ("dhāt") olduğu teziyle savunulmuştur.
İbn Sînâ'nın bu muazzam deneyi ile çağdaş zihin felsefesinin (Chalmers veya Tura'nın) "fizikalizmin yetersizliği" vurgusu aynı epistemolojik kaynaktan beslenmektedir. Zihin, salt fizyolojik tepkilerin ikincil bir yan ürünü (epifenomeni) değildir; kendi ontolojik ağırlığına sahip olan, aracı olmaksızın "kendi kendini dolaysızca algılayan" bir öznel gerçekliktir.
O, etten bedene muhtaç olmadan da kendi varoluşunun şahididir.
Öte yandan, modern bilimin bugün keşfettiği "Bağlantısallık" (Konnektom) ve bütünlük kavramları ise Türk-İslam tasavvufunun yüzyıllardır merkezinde yer alan "Vahdet-i Vücûd" (Varlığın Birliği) ve ilişkisellik anlayışında çoktan zirveye ulaşmış durumdadır.
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ve Muhyiddin İbnü'l-Arabî gibi anıtlaşmış düşünürler, evrendeki hiçbir zerrenin, insanın veya yıldızın izole ve kopuk bir varlık olmadığını, varlığın bütünüyle İlahi bir "ilişkiler ağı" ve isimlerin sonsuz bir tecellisi olduğunu savunmuşlardır.
İnsanın hakikati "dışarıda" nesneleştirerek, parçalayarak değil, bütünü hissederek ve "içsel şahitlik" yoluyla kavrayabileceği tezi; bugünün "qualia" (öznel deneyim) savunusuyla, Tarlacı'nın ifade ettiği "bilinci dışarıdan cihazlarla ölçemezsiniz, onu ancak bizzat yaşayabilirsiniz" fikriyle birebir örtüşmektedir.
Evren kocaman bir organizmadır ve bizler o organizmanın kendi kendini anlamaya çalışan bilinçli düğüm noktalarıyız.
Bu kadim köklerle modern nörobilim arasında köprü kuran en çarpıcı edebi ve düşünsel sentezlerden biri de İsmail Hakkı Aydın'ın Frekansa Büründüm Beyin Diye Göründüm adlı eseridir.
Aydın, katı ve mekanik bir anatomi dersinden sıyrılarak, insan beynini izole, karanlık bir kemik kutu içine hapsolmuş bir et parçası olarak değil; evrensel rezonansa katılan, anlam üreten, dış dünyayla frekans yayan ve o frekansları alan kozmik bir anten olarak tanımlar.
Modern fiziğin (ve Albert Einstein'ın) de doğruladığı üzere, evrenin temel ontolojisi katı mekanik parçacıklar değil; kuantum düzeyindeki titreşim, frekans, enerji ve etkileşimdir.
Evrende var olan her şeyin spesifik bir frekansı vardır. İnsan zihni ve bilinci de, bu devasa kozmik frekans ağının (bağlantısallığın) en rafine, en muazzam yansımasıdır.
Aydın'ın eserinin omurgasını, modern dönemde suni olarak yaratılan bilim ile inanç, fizik ile metafizik çatışmasının reddedilmesi; bilakis bunların birbirini mükemmel bir şekilde tamamladığı fikri oluşturur.
Kitapta, 11. yüzyılın en büyük bilim insanlarından El-Birûnî'ye atfedilen, "Beni bilim insanı yapan Âl-i İmrân Suresi'nin 191. ayetidir" (Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı anarlar; göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde derin derin düşünürler) aktarımı felsefi açıdan çok kritiktir.
Aydın'a göre Kur'an, sadece mistik bir kitap, laboratuvarı ve ampirik gözlemi dışlayan dogmatik bir inanç sistemi değildir; tam tersine evrenin matematiksel ölçüsünü (Kamer Suresi 49. ayetteki "Biz her şeyi bir ölçüye/miktara göre yarattık" vurgusuyla kaderi ve matematiği işaret ederek) anlamayı, kâinat kitabını akılla okumayı emreden temel bir zihin inşasıdır.
Aydın'ın "Allah'ın rızasının laboratuvarlarda olduğunu kafamıza koymak zorundayız" şeklindeki cesur ve vizyoner ifadesi, yüzyıllardır süregelen din ve bilim çatışmasını aşan, laboratuvarı kutsal bir hakikat arayış mekanı, bilimi ise Yaratıcı'nın evrene koyduğu zekayı deşifre etme, şifreleri çözme çabası olarak gören devrimci bir ahlaktır.
Modern bireyin yaşadığı anlamsızlık krizi ve parçalanmışlık; sadece aklı, mantığı ve entelektüel derinliği dışlamasından değil, evrensel frekanslarla olan bağını yitirmesinden, "sığınacak bir kalp" aramak yerine robotik, hissiz, yapay insanlar peşinde koşmasından kaynaklanmaktadır. Bu nedenle en büyük tehlike bizatihi aklını yitiren insanın kendisidir.
Aydın'ın bu hikmet felsefesi, Kılıç'ın nörobilimsel "Yaşamdaşlık" çağrısıyla birleştiğinde; modern insanın tek yönlü, mekanik, materyalist yoksulluğuna karşı son derece zengin, insancıl, ahlaki ve ontolojik bir alternatif medeniyet tasavvuru sunmaktadır.
Sonuç
Tüm bu kitapların, felsefi incelemelerin, bilimsel argümanların ve kadim düşünce deneylerinin ışığında ortaya çıkan muazzam manzara şudur: Bilinç problemi, yalnızca laboratuvarların teknik bir meselesi değil, insanlık tarihinin karşılaştığı ve belki de asla tam anlamıyla tüketilemeyecek en derin ontolojik ve epistemolojik eşiktir.
İndirgemeci fizikalizmin, nörobilimdeki tüm hayranlık uyandırıcı hücresel başarılara rağmen, "kırmızının kırmızılığını", "acının yakıcılığını" ve evrende "ben" demenin o muazzam gizemini açıklamakta yapısal olarak nasıl yetersiz kaldığı; Adam Zeman'ın evrimsel analizlerinde, Saffet Murat Tura'nın fenomenal bilinç sorgulamalarında ve Sultan Tarlacı'nın qualia savunularında felsefi bir netlikle ortaya konmuştur.
Mevcut paradigmanın bu çaresizliğinde, Karl Popper'ın gösterdiği eleştirel rasyonalizm ve bilimsel açık fikirlilik rotası, Türk nörobilimcileri bilimin sınırlarını cesaretle genişletmeye teşvik etmiş; çözülemeyen fenomenleri dogmatik bir materyalist inatla, kibrin ardına sığınarak reddetmek yerine, onları bilimsel ciddiyetle ve yeni paradigmalarla kucaklamanın yolunu açmıştır.
Kuantum mekaniğinin barındırdığı felsefi potansiyel ve bu alanın insan beynine uygulanmasındaki mevcut teorik yetersizlikler, bizi daha somut, daha matematiksel ama bir o kadar da devrimci olan Bağlantısallık, Konnektom ve Nörozihin kavramlarına taşımıştır.
Türker Kılıç'ın ispat ettiği üzere, bilinç mekanik bir organda değil, olasılıkların sürekli aktığı o devasa ağdadır; gerçeklik atomların değil, ilişkilerin bir özetidir.
Bu ontolojik sıçrama, sadece doğa bilimlerini değil, etiği, kültürü, hukuku ve medeniyeti de bencil genin değil, "Yaşamdaşlık" felsefesinin şefkatli ve bütünleyici kolları etrafında yeniden örgütlemeyi talep etmektedir.
En çarpıcı ve düşündürücü olan ise, modern fMRI cihazlarının, petabaytlarca konnektom haritalarının, karmaşık Bayesçi istatistiklerin ve kuantum mekaniğinin ulaştığı "ilişkisel bütünlük ve öz-farkındalık" sonuçlarının; bin yıl önce İbn Sînâ'nın uzayda süzülen adam düşünce deneylerinde, Mevlânâ'nın dizelerinde, Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin varlık tasavvurlarında ve İsmail Hakkı Aydın'ın işaret ettiği laboratuvara girmeyi emreden Kur'ani tefekkürde zaten derinden sezilmiş olmasıdır.
Bu eşsiz paralellik, hakikatin evrenselliğinin ve insanın anlam arayışının zamanı aşan bütünlüğünün en somut kanıtıdır.
Bilinç; yalnızca bir biyoloji, psikoloji, kuantum fiziği veya istatistiksel matematik konusu değil; tüm bu disiplinlerin kadim felsefe ve hikmet gelenekleriyle kucaklaştığı yegâne düşünsel sınır bölgesidir.
Belki de beyni ve bilinci anlamak, evreni anlamaktır; çünkü insan bilinci, evrenin kendi üzerine düşünmek, kendi güzelliğini seyretmek ve kendini bilmek için yarattığı en mükemmel aynadan, o muazzam frekans ağından başka bir şey değildir.
Araştırmaların yönü, salt nöronların biyokimyasından, ağların zarafetine, olasılıkların matematiğine, evrensel frekanslara ve yaşamdaşlığın ahlakına doğru evrildikçe, "zor problem" denilen o aşılmaz duvar, insanı kendi varoluşunun gerçek anlamına, yuvasına biraz daha yaklaştıracak en büyük bilimsel ve felsefi yolculuk olmaya devam edecektir.
Alıntılanan çalışmalar
1. Bilinç, Kullanım Kılavuzu - Adam Zeman - Kitapyurdu.com, https://www.kitapyurdu.com/kitap/bilinc-kullanim-kilavuzu/87433.html
2. Bilinç, Kullanım Kılavuzu, Adam Zeman, Metis Yayınları - Metiskitap.com, https://www.metiskitap.com/catalog/book/4646
3. Bilinç Kullanım Kılavuzu : Adam Zeman : Free Download, Borrow, and Streaming, https://archive.org/details/adam-zeman-bilinc-kullanim-kilavuzu
4. Bilinç Kullanım Kılavuzu Sözleri ve Alıntıları - 1000Kitap, https://1000kitap.com/kitap/bilinc-kullanim-kilavuzu--42068/alintilar
5. Bilinç; Kullanım Kılavuzu - ADAM ZEMAN - 9789753425803 - Kitap | www.rakitap.com, https://www.rakitap.com/urun/bilinc-kullanim-kilavuzu-adam-zeman-9789753425803
6. Histerik Bilinç - Saffet Murat Tura - Kitapyurdu.com, https://www.kitapyurdu.com/kitap/histerik-bilinc/93015.html
7. Histerik Bilinç, Saffet Murat Tura, Metis Yayınları - Metiskitap.com, https://www.metiskitap.com/catalog/book/4658
8. Saffet Murat Tuna - Beynin Gölgeleri PDF - Scribd, https://www.scribd.com/document/356386412/Saffet-Murat-Tuna-Beynin-Golgeleri-pdf
9. Histerik Bilinç - 1000Kitap, https://1000kitap.com/kitap/histerik-bilinc--21904/duvar
10. Taşköprülüzâde'nin Nefsü'l-Emr Görüşü İle Popper'ın Üçüncü Dünya Görüş - DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2163505
11. The Self and its Brain by Karl Popper | Goodreads, https://www.goodreads.com/en/book/show/506499.The_Self_and_its_Brain
12. Karl R. Popper Daha İyi Bir Dünya Arayışı YKY | PDF - Scribd, https://www.scribd.com/document/655287533/Karl-R-Popper-Daha-%C4%B0yi-Bir-Dunya-Aray%C4%B1%C5%9F%C4%B1-YKY
13. THE SELF AND ITS BRAIN - Reason Papers, https://reasonpapers.com/pdf/07/rp_7_10.pdf
14. The Self and its Brain: An Argument for Interactionism Karl Popper First Edition Signed, https://www.raptisrarebooks.com/product/the-self-and-its-brain-an-argument-for-interactionism-karl-popper-first-edition-signed/
15. “Kuantum Beyin – Nörokuantoloji” kitabı raflarda yerini aldı - Üsküdar Üniversitesi, https://uskudar.edu.tr/haber/kuantum-beyin-norokuantoloji-kitabi-raflarda-yerini-aldi/61349
16. Kuantum Beyin & Bilinç - Sultan Tarlacı - 1000Kitap, https://1000kitap.com/kitap/kuantum-beyin-bilinc--122683
17. Kuantum Beyin: Nörokuantoloji - Bilinç Beyin Sorununa Yeni Bilimsel Yaklaşım - D&R, https://www.dr.com.tr/kitap/kuantum-beyin-norokuantoloji-bilinc-beyin-sorununa-yeni-bilimsel-yaklasim/bilim/populer-bilim/urunno=0002165013001
18. Bağlantısallık, Yaşamdaşlık & "Beyin Nedir?"den, "Yaşam Nedir?"e Bir Bilim Serüveni, https://www.kitapyurdu.com/kitap/baglantisallik-yasamdaslik-quotbeyin-nedirquotden-quotyasam-nedirquote-bir-bilim-seruveni/571902.html
19. YENİ BİLİM: BAĞLANTISALLIK - YENİ KÜLTÜR: YAŞAMDAŞLIK PROF. DR. TÜRKER KILIÇ ÖNSÖZ BAĞLANTISAL BÜTÜNSELLİK, https://www.uguryuce.com.tr/kitaplar/YeniBilim.pdf
20. GA Söyleşileri: "Yeni Bilim: Bağlantısallık, Yeni Kültür: Yaşamdaşlık", Prof. Dr. TÜRKER KILIÇ - YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=pkyKsjhYIuo
21. (PDF) The Self-Consciousness of the Soul in the Context of Avicenna's Flying Man Theory, https://www.researchgate.net/publication/387386717_The_Self-Consciousness_of_the_Soul_in_the_Context_of_Avicenna's_Flying_Man_Theory
22. Minimal self-consciousness and the flying man argument - ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/376537556_Minimal_self-consciousness_and_the_flying_man_argument
23. Uçan Adam Deneyi - İbn-i Sina'nın Varlığın ve Bedenin Bağımsızlığına Dair Argümanı : r/philosophy - Reddit, https://www.reddit.com/r/philosophy/comments/g5y0st/the_flying_man_experiment_avicennas_argument_for/?tl=tr
24. İsmail Hakkı Aydın Sözleri ve Alıntıları - 1000Kitap, https://1000kitap.com/yazar/ismail-hakki-aydin/alintilar
25. Frekansa Büründüm Beyin Diye Göründüm, İsmail Hakkı Aydın - Kelebek Bahçesi, https://kelebekbahcesi.blog/2024/11/15/frekansa-burundum-beyin-diye-gorundum-ismail-hakki-aydin/
26. Biruni Sözleri ve Alıntıları - 1000Kitap, https://1000kitap.com/biruni--11307/alintilar
Yorumlar